Bugün dünya, sadece siyasi dengelerin veya ekonomik güç merkezlerinin yer değiştirdiği bir dönüşüm yaşamıyor. Aynı zamanda içinde yaşadığımız modern çağın insan, toplum, devlet ve medeniyet anlayışını şekillendiren temel kabulleri; insanın dünyayı anlama biçimi ve değerler sistemi köklü bir sorgulamadan geçmektedir.
Tarihin bu kırılma anlarında toplumların önündeki temel risk, bu değişimin yönünü ve muhtemel neticelerini öngöremeden adım atmaktır. Çünkü sabitesi olmayan bir değişim, Mevlevilerin sema metaforunda ifade edildiği gibi ilerleme değil savrulma üretir. Bugün sıkça dile getirilen ‘Yeni Türkiye’ söyleminin tam da bu çerçevede sorgulanması gerekiyor: Yeni olan nedir ve bu yenilik bizi nereye götürmektedir?
Esasında “değişim” denilen olgu, hayatın temel ve kaçınılmaz gerçeklerinden biridir. İnsan, toplum, kültür ve medeniyetler sürekli bir akış hâlindedir. Herakleitos, “Aynı nehirde iki kez yıkanılmaz.” derken, evrendeki her şeyin bir akış, değişim ve dönüşüm içinde olduğunu kastetmişti. Dolayısıyla değişmeyen hiçbir toplum yoktur. Bu sebeple altını çizmemiz gereken temel husus; değişim değil, istikamettir.
Yüce kitabımız; değişim ile istikamet arasındaki ilişkiye dikkat çekerken toplumların kaderini belirleyen temel unsurun dış şartlardan önce kendi iradeleri ve yönelişleri olduğunu belirtir:
“Bir toplum kendisinde olanı değiştirmedikçe Allah da onların durumunu değiştirmez.” (Ra'd, 13/11)
Bu açıdan değişim, tek başına olumlu veya olumsuz bir değer taşımaz. Asıl belirleyici olan, değişimin hangi istikamete doğru gerçekleştiğidir.
Dünyada yaşanan gelişmeler dikkatle incelendiğinde, son üç asırdır Batı'nın öncülük ettiği modernleşme anlatısının, onu besleyen kurumsal, düşünsel ve ahlaki temelleriyle birlikte bir tıkanma ve krizle yüz yüze kaldığını işaret etmektedir.
Bu kriz kendisini yalnızca teorik tartışmalarda değil, hayatın hemen her alanında hissettirmektedir. Bugün Gazze'de yaşananlar, modern dünyanın düşünsel ve kurumsal sütunlarıyla birlikte iflas ettiğinin en somut örneklerinden biridir.
Evet, bir taraftan uluslararası kurumlar meşruiyet kaybederken, diğer taraftan liberal demokrasi, özgürlük, serbest piyasa, küreselleşme, insan hakları, uluslararası hukuk, evrensel değerler gibi söylemlerin güç karşısında ne kadar kırılgan oldukları ortaya çıkmıştır.
Bu durum, modernliğin dünyayı anlamlandıran zihinsel çerçevesinin artık realite karşısında düşünsel, ahlaki ve meşruiyet temelleriyle birlikte işlevsiz kaldığını göstermektedir.
Değişim Tamam da İstikamet Neresi?
Cumhuriyetin kuruluş sürecinde değişim, “terakki” kavramıyla özdeşleştirilerek olumlu bir içerikle sunulmuş; bu kavram, esas itibarıyla Batılılaşmayı merkeze alan bir “muasır medeniyet” tasavvurunu ifade etmek üzere dolaşıma sokulmuştu.
Dolayısıyla resmî ideoloji açısından değişim; teknik veya kurumsal yeniliklerle birlikte toplumun tarihsel ve kültürel birikimini dönüştürmeyi hedefleyen Batılılaşmacı bir medeniyet tasavvurunu merkeze alan kapsamlı bir toplumsal mühendislik projesi niteliği taşımaktaydı.
Osmanlı’nın dağılması sonrasında Türkiye, Irak, Suriye ve Mısır gibi işgal edilen topraklar üzerinde Baasçılık, Nasırcılık, Kemalizm gibi farklı isimler altında kurulan yeni devletler, özünde Batıcılığı esas alan birer ulus devlet kurgusundan başka bir şey değildi.
Bölgemizde artık kronik bir hal alan sorunlar ve tıkanıklıklar düşünüldüğünde, önümüzdeki dönemde yaşanacak tartışmaların merkezinde tam da bu meselelerin yer alacağını tahmin etmek güç değil.
Bugün Türkiye ve diğer bölge ülkeleri yalnızca jeopolitik bir değişim arayışı içinde değildir; aynı zamanda ontolojik ve epistemolojik bir yön arayışı içindedir. Başka bir ifadeyle, yüzünü hangi jeopolitik ittifaklara döneceği değil, içinde yer alacağı ittifaklara hangi gözle bakacağı, hangi kimlikle yer alacağı ve hangi misyonu yükleneceği meselesidir.
Dolayısıyla günümüz Türkiye’sinin değişim arayışı; aynı zamanda kimlik, değer ve gelecek tasavvuru inşa etme ihtiyacını da uhdesinde barındırmaktadır.
Bu sebeple istikamet tartışması, basit siyasi veya jeopolitik tartışmalardan daha derin bir tartışmadır. İstikamet, insanın kendisini, Rabbini, toplumu ve tarihi nasıl konumlandırdığıyla ilgilidir.
Dünyada ve özellikle coğrafyamızda yaşanan baş döndürücü gelişmeler her alanda yenilenmeyi ve köklü bir değişimi ve yapılanmayı zorunlu kılmaktadır.
Hâlihazırda Türkiye’de yetkili ağızlar tarafından belli belirsiz şekilde dillendirilen ‘Yeni Türkiye’ veya ‘yerlilik ve millilik’ söyleminin bir değişimi ve ulaşılmak istenen bazı hedefleri ima ettiği açık olmakla birlikte bu değişimin yönü, pusulası, varılmak istenen hedef ve istikamet noktasında tanımlanmış net bir çerçeveden söz etmek mümkün değildir.
İcra makamlarının kimi zaman örneğin bir TOKİ konutu teslimat programında, kimi zaman bir SİHA tesisi açılış töreninde, kimi zaman bir hafızlık merasiminde ifade etikleri ‘Yeni Türkiye’ söyleminin; ekonomik refah ve kalkınmayı mı teknolojik ilerlemeyi mi ahlaki ve manevi değerlerin korunmasını mı ifade ettiği bu sebeple pek anlaşılmamaktadır.
‘Yeni Türkiye’ derken ne kastediliyor? Modernitenin zihnî ve kurumsal araçlarına ayak uydurmak mı? Modern kuşatmaya ve küresel vesayete karşı ümmet coğrafyasının bir parçası olarak temel referanslarından hareketle cevap vermek mi?
Merkez-Çevre Geriliminden Yeni Bir İstikamete
Cumhuriyetin kuruluşu Batıcı elit bir azınlık öncülüğünde gerçekleşmişti. Ancak, 1950’den sonra çok partili hayata geçilmesi ve seçimlerle birlikte toplumun bağrından gelenler yönetimde söz sahibi oldukça ve Batıcı azınlığın yönetim erki üzerindeki belirleyiciliği zayıfladıkça laik cumhuriyetin bekçisi rolünü ve silahı uhdesinde bulunduran askerî vesayet, periyodik aralıklarla darbe yaparak balans ayarları ile cumhuriyeti Batıcı kodlarına geri döndürmek istemiştir.
2000’li yıllara gelinceye değin AK Parti iktidarının ilk on yılı dâhil sermaye, yargı, bürokrasi, asker vb. vesayet sahipleri ile toplumsal kesimlerin taleplerini temsil eden hükümetler arasındaki ilişki; her zaman gerilimli olmuştur.
Bütün bu vesayet tedbirlerine rağmen Türkiye’de halkın yönetime katılması süreci siyaset, bürokrasi, medya, eğitim, sivil toplum ve daha pek çok alanda artarak devam etmektedir.
Toplumun Batı işgaline veya yerli taşeronlarına karşı verdikleri mücadelede kazandıkları mevzilerin sayısı ve çeşidi arttıkça kendi aslına rücu etme hızı da artmaktadır.
Toplumsal yapının ana gövdesini oluşturan Sünni, dindar ve milliyetçi aklın öncülük ettiği ve yön verdiği aklın; su akar mecrasını bulur misali kendi tarihsel ve kültürel köklerine doğru bir istikametle daha sahih toplumsal ve siyasal anlayışlara evirilmesi en güçlü ihtimaldir. Zira bu aklın, kendi referansını oluşturması için kendi tarihsel ve kültürel köklerine tutunmak dışında bir seçeneği yoktur.
Bundan dolayı dindar veya kalpaklı “Atatürk” ve Millî Mücadeleyle irtibatlı “Mustafa Kemal” profili üzerinden herhangi bir iade-i itibar çabasının karşılık bulması mümkün değildir. Esasında ‘Yeni Türkiye’nin buna ihtiyacı da yoktur.
Modern Paradigmanın Krizi ve Yeni Bir İstikamet Arayışı
Thomas Kuhn’un ‘paradigma’ kavramına ve paradigmal değişiminin doğasına ilişkin yaptığı çözümlemeler, yaşadığımız dönüşümün boyutunu ifade etmeyi kolaylaştırmak bakımından yardımcı olabilir.
Kuhn’a göre paradigma, bir topluluğun uzun süre paylaştığı ortak düşünme modelidir. Bu çerçevede her şey tabiî seyri içerisinde ve olağan haldeyken hangi soruların sorulacağı bellidir; buna olağan dönem adı verilir. Ancak zamanla bu yapı/model yeni gelişmeleri açıklamakta yetersiz kalır, böylece sistem içinde anomali denilen uyumsuzluklar birikmeye başlar. Uyumsuzluklar çoğaldığında ise kaçınılmaz bir gerilim ortaya çıkar ve yerleşik düzen yerini yeni bir paradigma arayışına bırakır.
Özetle Kuhn, paradigmaların ani kopuşlarla değil, biriken gerilimlerin kritik bir eşiği aşmasıyla değiştiğini öne sürer.
Gerçekten de bugün yaşadığımız kriz, modern dünyanın çok boyutlu bir krizidir. Modernlik, insanlığa iki büyük vaat sunmuştu: özgürlük ve ilerleme. Ancak son iki asırda yaşanan savaşlar, sömürgecilik tecrübeleri, aile kurumunun çözülmesi, yalnızlık salgını ve anlam krizleri bu vaatlerin ciddi şekilde sorgulanmasına yol açtı. İnsanlık teknik olarak ilerlerken varoluşsal olarak derin bir boşluğa sürüklendi.
Nitekim modern düşünce, Tanrı'yı hayatın merkezinden çıkararak insanı merkeze yerleştirmiş ve varlıkla varlığı yaratan arasındaki bütün bağları koparmıştı. Hümanizma, rasyonalizm, özgürlük gibi tüm iddia ve söylemler esasında Tanrı’ya açılan savaşın farklı kavramlarla ifade biçimleriydi.
Modern ideolojilerin hemen tamamı insanı ya ekonomik çıkarların peşinde koşan bir tüketiciye ya biyolojik dürtülerden ibaret bir canlıya ya da devletin ve sistemin ihtiyaçlarına göre şekillendirilecek bir nesneye indirgemiştir.
Medeniyetler tarihine bakıldığında kalıcı dönüşümlerin daima yeni bir anlam ufku etrafında şekillendiği görülür. Roma'yı değiştiren şey yalnızca siyasi reformlar değil Hristiyanlığın getirdiği yeni dünya görüşüydü. Avrupa'yı dönüştüren şey yalnızca coğrafi keşifler değil, Aydınlanma'nın ürettiği yeni insan tasavvuruydu. İslam medeniyetinin yükselişi de sadece askerî başarıların değil, tevhid merkezli yeni bir varlık ve hayat tasavvurunun sonucuydu.
İslam, insanın kendisiyle, toplumla ve Rabbiyle olan ilişkisini yeniden tanımlayarak farklı bir varlık tasavvuru ortaya koydu. Ve bu tasavvur üzerinde bir medeniyet inşa etti. Çünkü İslam, insanı sadece hak sahibi bir birey olarak değil, aynı zamanda sorumluluk taşıyan ahlaki bir özne olarak tanımlar. Hak ile vazife, özgürlük ile sorumluluk, dünya ile ahiret arasında denge kurar.
Yeni Bir İstikametin Eşiğinde
Geleceğin Türkiye’si, büyük umutları ve derin endişeleri birlikte barındıran ince bir hat üzerinden ilerlemektedir. Yaşadığımız süreç, eski modellerin iflas ettiği ama yerine yenilerinin henüz konulamadığı melez desenler barındıran bir geçiş dönemini andırmaktadır. Bu dönemde en büyük tehlike, eskiyen haritaları makyajlayarak yeni dünyada istikamet bulmaya çalışmaktır.
Kemalist ve pozitivist eğitim sisteminin tornasından geçen gençlik, zihinsel olarak Atatürkçü düşünce ve cumhuriyetçilik güzellemeleri altında Batıcı söylemlerin ilericilik ve evrensellik tasallutuna maruz kaldı. Ayrıca sadece okullarda değil, bu toplum; askeriyede, radyolarda, çarşıda, pazarda her yerde bu resmî ideolojinin tasallutu altında büyük bir kimlik erozyonuna uğradı.
Bu sebeple istikamet arayışlarının öncelikli hedefi zihniyet devrimi olmalıdır. Bugün coğrafyamızda meydana gelen baş döndürücü gelişmeler değerlendirildiğinde; kurgusal bir ideoloji olarak Kemalizm’in de tıpkı muadilleri Baasçılık ve Nasırcılık gibi ömrünü tamamladığı görülmektedir.
Burada temel sorun, Kemalizm’in temsil ettiği zihniyetin toplumsal düzeyde karşılığı pek kalmadığı halde resmî düzeyde varlığını güçlü bir şekilde sürdürmesidir.
Tarihçi Arnold Toynbee, medeniyetlerin yükseliş ve çöküşlerini açıklarken "meydan okuma ve cevap" teorisini ortaya koyar. Ona göre toplumlar karşılaştıkları büyük krizler, tehditler ve meydan okumalar karşısında ürettikleri cevaplar ölçüsünde yükselir veya gerilerler. Bir medeniyeti ayakta tutan şey, değişen şartlar karşısında üretebildiği fikrî ve ahlâkî cevaplardır. Aynı şekilde medeniyetler, meydan okumaların büyüklüğü karşısında değil, onlara verdikleri cevapların yetersizliği sebebiyle gerilerler.
Bugün Türkiye'nin ve İslam coğrafyasının önünde de benzer bir meydan okuma imkânı bulunmaktadır. Küresel güç dengelerinin değiştiği ve ulus-devlet modelinin sorgulandığı bir çağda eski kalıplara tutunarak yol almak mümkün değildir.
Bu açıdan bakıldığında Türkiye'nin ve İslam coğrafyasının önündeki temel görev, kendi tarihsel tecrübesinden, inanç dünyasından ve medeniyet birikiminden hareketle çağın meydan okumalarına sahih ve kuşatıcı cevaplar üretmektir.
Türkiye’de kültürel, ekonomik ve politik alanda asıl mücadele ve kamplaşma, Batılı değerlerle bütünleşerek rotasını Batıcı vesayete göre ayarlayanlar ile kitleleri vahiyle veya tarihî kimliğiyle barıştırarak Batıcı vesayeti farklı biçimlerde aşmaya çalışanlar arasında sürmektedir.
Bugün adına “toplumsal kutuplaşma” dedikleri kamplaşmanın nirengi noktası tam olarak burasıdır.
Anlam, Gaye ve Yeniden Diriliş
Son iki asır İslam dünyasının yaşadığı işgallere, kültürel kuşatmalara ve fikrî savrulmalara rağmen dinî kimliğini ve medeniyet iddiasını kaybetmediğini ve kaybetmeyeceğini, İslam medeniyetinin insanlığın yegâne kurtuluş yolu olduğunu göstermektedir. Aksine son yüzyılda mayalanan düşünceler, yetişen nesiller ve oluşan birikim bugün kendisini ifade edecek yeni zeminler bulmaya başlamıştır.
Buna mukabil insanlığa refah, özgürlük ve ilerleme vaat eden modern paradigma; hayatın anlamına, varoluşun gayesine ve insanın yaratılış amacına dair ikna edici bir cevap üretememiştir.
Tarih boyunca toplumların yükselişi ve çöküşü sadece maddi güç dengeleriyle olmamıştır. Kur'an bu hakikati şöyle ifade eder: “Bu, bir toplum kendilerinde bulunanı değiştirmedikçe, Allah’ın onlara verdiği nimeti değiştirmeyeceğindendir.” (Enfal, 8/53)
Bugün Türkiye'nin ve İslam dünyasının önündeki asıl mesele budur. İhtiyacımız olan şey yalnızca yeni kurumlar, yeni teknolojiler veya yeni siyasi modeller değildir. Bunlardan daha önce ihtiyaç duyulan şey, insanı, toplumu ve tarihi yeniden anlamlandıracak sahih bir medeniyet tasavvurudur.
Kur'an'da sıkça geçen sırat-ı müstakim kavramı yalnızca bireysel bir ahlak çağrısı değil, aynı zamanda toplumların ve medeniyetlerin yönünü tayin eden ve istikamet belirleyen bir ilkedir. Çünkü yönünü kaybeden toplumlar güç kazansalar bile savrulmaktan kurtulamazlar.
Bugün Türkiye'nin önündeki soru da budur: Batı'nın tükenmekte olan hikâyesine eklemlenmek mi yoksa kendi inanç ve medeniyet köklerinden hareketle insanlığa yeni bir söz söylemek mi?
Bu nedenle ‘Yeni Türkiye’ tartışmasının nihai sorusu ekonomik büyümenin, teknolojik gelişmenin veya jeopolitik etkinliğin ötesindedir. Asıl soru şudur: Nasıl bir insan, nasıl bir toplum ve nasıl bir medeniyet inşa etmek istiyoruz? Verilecek cevap, Türkiye'nin önümüzdeki yüzyılını olduğu kadar ümmet coğrafyasının geleceğini de etkileyecek mahiyettedir.
Aslında bugün insanlığın karşı karşıya bulunduğu kriz, teknoloji eksikliği veya üretim yetersizliği krizi değildir. İnsanlık tarihin hiçbir döneminde bugünkü kadar bilgiye, servete ve teknik imkâna sahip olmamıştı. Buna rağmen savaşlar, eşitsizlikler, çevre felaketleri, yalnızlık, kimlik bunalımları ve anlam arayışları derinleşerek devam etmektedir. Bu durum bize sorunun araçlarda değil, araçları kullanan insan tasavvurunda olduğunu göstermektedir.
İslam’ın medeniyet teklifi tam da bu noktada önem arz etmektedir. İslam, insanı ne modern bireycilikte olduğu gibi kendi arzularını ne de totaliter ideolojilerde olduğu gibi devletin veya kolektif yapının bir nesnesine dönüştürür. İnsan, yeryüzünün halifesi olarak hak ve sorumluluk arasında dengeli bir konuma yerleştirilir. Adalet, merhamet, ehliyet, liyakat, emanet, hikmet ve istikamet gibi ilkeler ise yalnızca bireysel ahlakın değil, toplumsal ve siyasal düzenin de kurucu esasları hâline gelir.
Kur'an'ın çağrısı dün olduğu gibi bugün de yolumuzu aydınlatmaya devam etmektedir: Emrolunduğun gibi istikamet üzere ol. İstikamet, birey için olduğu kadar toplum ve devletler için de vazgeçilmez bir ilkedir.
