Fıkhın genişlik ve rahmet oluşu, sadece usul tartışmalarında kalmıyor; bizzat nebevî uyarıda da karşılığını bulmaktadır. Resulullah (s) fıkhın doğasını olağanüstü dengeli bir çerçeveyle resmeder:

“Helâl bellidir, haram da bellidir. Bu ikisi arasında, hükmünü insanların çoğunun bilmediği şüpheli şeyler vardır. Kim şüpheli şeylerden sakınırsa dinini ve ırzını korumuş olur. Kim de şüphelilere dalarsa harama düşer; tıpkı koruluk (yasak bölge) etrafında hayvan otlatan çoban gibi, her an içine girebilir. Dikkat edin! Her kralın bir koruluğu vardır; Allah’ın yeryüzündeki koruluğu da haram kıldığı şeylerdir. Dikkat edin! Bedende bir et parçası vardır; o düzgün olursa bütün beden düzgün olur, bozulursa bütün beden bozulur. Dikkat edin! O, kalptir.” (Buhârî, ‘Îmân’, 52; Müslim, ‘Müsâkât’, 1599)

Bu hadis, birkaç kritik dengeyi aynı anda kurar:

Helalin ve haramın “beyyin” oluşu, hayatın ana hatlarının aslında net olduğunu gösterir. Din, sürekli gri bölgede dolaşan bir muamma değildir. Şüpheli alanın varlığı, insan aklının, içtihadın, takvanın ve kalbî sorumluluğun devreye girdiği alanı işaret eder.

“Her kralın bir koruluğu vardır; Allah’ın koruluğu da haramlarıdır” cümlesi ise haram alanının aslında sınırlı bir “koruluk” olduğuna işaret eder. Koruluk sınırlıdır; koruluğun etrafında ise geniş bir helal/mubah alan vardır.

Biz ise ne yapıyoruz?

Şüpheli alanı büyütürken, haram alanını da onunla beraber devleştiriyoruz. Helal alanın genişliğini unutuyor, sanki hayatın tamamı “koruluk”muş gibi bir din tasavvuru üretiyoruz. Böylece hadisin işaret ettiği dengeli yapı tersine çevriliyor: Dar olması gereken haram alan, pratikte geniş; geniş olması gereken helal alan ise dar bir koridora dönüşüyor.

Fıkıh, hayatın akışına yön veren bir nehir gibidir; doğası gereği akışkandır, canlıdır ve hayatın her alanına nüfuz eder. Ancak bugün dönüp baktığımızda, bu nehrin önünü kendi ellerimizle kestiğimizi, suyu dondurduğumuzu ve hayatı kendimiz için içinden çıkılmaz bir hale getirdiğimizi görüyoruz.

Fıkhın geniş ufkunu daraltan aslında fıkhın kendisi değil, bizim zihnimizdir. Vahyin çizdiği haram alan; insanın hayatını kuşatan devasa bir yasak haritası değil, aksine hayatın ortasında belli korulukları işaret eden sınırlı bir çerçevedir. Buna rağmen biz, içtihadî hükümleri de nass gibi mutlaklaştırarak o geniş alanı adım adım daralttık. Bugün Müslümanların yaşadığı pek çok sıkışmışlık, fıkhın “dar” olmasından değil; fıkhı okuma, yorumlama ve uygulama tarzımızın dar kalıplara hapsolmasından kaynaklanıyor.

Aslında fıkhı genişleten de daraltan da nass değil; nassa yaklaşımımızdır. Kur’an’ın nassla belirlediği haram alan sınırlıdır. Geriye kalan büyük sahayı ise içtihat, örf, maslahat ve zamanın değişen şartları doldurur. Sorun şu ki biz bu içtihadî alanı, tehdit algıları ve tarihsel korkularla giderek daraltıyor; mezhep görüşlerini “ilke”, içtihadî yasakları ise “kırmızıçizgi” haline getirip dokunulmaz kılıyoruz.

Bu noktada temel bir ayrımı berraklaştırmak gerekiyor:

Bir yanda nass ile haram kılınmış olanlar var; bunlar Kur’an ve Sünnet’le sabit, çekirdek ilkeler hükmündeki yasaklar. Müminin “Allah’ın koruluğu” diye bilmesi gereken net sınırlar… Diğer yanda ise içtihadî haramlar var; nassın delaletine, illetine, örfe, maslahata ve zamanın ihtiyaçlarına göre fakihlerin ürettiği hükümler. Bu ikinci alan, tanımı gereği, insan katkısı içerir; tartışmaya, farklılaşmaya, gelişmeye açıktır. Fıkhın genişliği tam da bu ayrımın korunmasında saklıdır: Nassî haramın alanı dar, helal ve mubah alan ise geniştir. Biz ise çoğu zaman tam tersini yapıyor, helali daraltıp haramı genişletiyoruz.

Konunun daha net anlaşılabilmesi amacıyla güncel olarak tartışılan iki konu üzerinden olayı somutlaştırmaya çalışacağım. Konulardan biri “riba” diğeri ise “hamr” konusu olacaktır.

Riba: Haramlık Kat’î, Kapsamı İçtihadî

Bu ayrımı en iyi görünür kılan örneklerden biri riba meselesidir.

Şunda hiçbir tereddüt yoktur:

Riba haramdır. Bu, Kur’an nassıyla sabittir; hükmü kat’îdir, mümin için kırmızıçizgidir. Hiçbir fakih, ribanın haramlığı konusunda pazarlık yapmaz; bu konuda bir “gevşeme” değil, tam tersine icma derecesine varan bir hassasiyet vardır.

Ne var ki şu soruların tamamı içtihat alanına girer:

Ribanın illeti nedir? Hangi finansal işlemler bu illeti taşır? Modern banka faizinin bütün türleri aynı kategoride midir? Enflasyon farkı, ticari kredi, yatırım ortaklıkları, kâr-zarar ortaklıkları ribaya dâhil midir değil midir?

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:

“Ribanın haramlığı” nassîdir, kesindir, tartışma dışıdır. Ama bugünkü karmaşık ekonomik muamelelerin ribaya girip girmediği, büyük ölçüde içtihadîdir; fakihlerin çağın ekonomik yapısını, piyasa ilişkilerini, sözleşme türlerini nasıl okuduğuna bağlıdır.

Dolayısıyla riba konusunda şöyle demek daha isabetlidir:

Ribanın haramlığı nassla sabittir; bunda ihtilaf yoktur. Tartışma, ribanın illetinin ne olduğu, hangi muamelelerin bu illeti taşıdığı ve modern faiz türlerinin bu çerçevede nereye oturtulacağı üzerinedir. Yani haramlık hükmü kat’î iken, bugünkü ekonomik işlemlerin riba kapsamında değerlendirilip değerlendirilmeyeceği önemli ölçüde içtihada bağlıdır.

Biz bu noktada, belli tarihsel bağlamlarda verilmiş fetvaları “son söz” sayıp onları da nass gibi dokunulmazlaştırdığımızda, fıkhın sunduğu geniş içtihat alanını kendi elimizle tıkamış oluyoruz. Helal dairesi geniştir; riba yasağı bu geniş dairenin ortasında belli bir alanı korumaya alır. Ama biz, ribayı konuşurken çoğu zaman sadece “yasak alanı” büyütüyor, helal dairenin ufkunu gölgede bırakıyoruz.

Hamr, Nebiz ve Mezhepler: Aynı Nass, Farklı Kapsam

Benzer bir durum hamr meselesinde de karşımıza çıkıyor.

Yine şunda hiçbir şüphe yok: Hamr haramdır. Bu da nassla sabittir, müminin gözünde tartışma dışı bir hükümdür.

Ancak asıl tartışma şuradadır: Hamr nedir? Sadece üzümden elde edilen içki midir? Hurma, arpa, buğday, bal gibi farklı maddelerden üretilen içkilerin hükmü nedir? Sarhoş eden her şey hamr mıdır yoksa hamr belli bir içki türüne mi işaret eder?

İşte bu “ne olduğu” meselesi, fıkhın geniş içtihat alanına girer. Nassın lafzı, hadislerin bütünlüğü, illet analizi (sarhoşluk, aklın örselenmesi, toplumsal tahribat vb.) ve örf burada belirleyici olur.

Bu sebeple mezhepler arasında farklılıklar ortaya çıkmıştır:

Hanefîler, nasların delaletini ve illet tahlilini esas alarak sarhoş etmeyecek seviyede ve belli şartlar altında nebizi hamr kapsamına dâhil etmemiş, bu durumda içilmesine cevaz vermişlerdir.

Diğer mezhepler ise “sarhoşluk veren her içkinin haram olduğu” yönündeki rivayetleri daha geniş yorumlayarak nebizi de hamr kapsamına almış ve içilmesine cevaz vermemişlerdir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:

Bu ihtilaf, hamrın haramlığına dair bir tartışma değildir. Hiçbir mezhep “Hamr helaldir.” dememiştir. Uyuşmazlık, hamr kavramının hangi somut içkileri kapsadığı noktasında yoğunlaşmaktadır. Yani: Hüküm birliği vardır, fakat “hamrın nelere karşılık geldiği” konusunda içtihadî farklılıklar vardır.

Bu tablo bize şunu gösteriyor: Fıkhın özünde, aynı nass etrafında bile ihtilaf, farklılaşma ve genişlik imkânı vardır. Hanefîleri tekfir etmeden, diğer mezhepleri dışlamadan asırlarca bu ihtilafla birlikte yaşanabilmişse bu, fıkhın aslında ne kadar esnek ve geniş bir ufka sahip olduğunun delilidir. Dar olan fıkıh değil; fıkhı tek görüşe indirgeyen bizim zihnimizdir.

Sonuç: Dar Olan Din Değil, Biziz

Riba örneğinde de hamr ve nebiz tartışmasında da helal-haram-şüpheli dengesini anlatan hadiste de aynı hakikati görüyoruz: Fıkıh, Allah’ın kullarına açtığı geniş helal alanı güvence altına alan bir ilimdir; haram alanı bu genişliğin ortasındaki sınırlı bir koruluktur.

Eğer biz, içtihadî hükümleri nass derecesine çıkarır, mezhepler arası farklılıkları “sapma” gibi görür, şüpheli alanı takva adına sonsuz genişletirken helal alanı unutur ve daraltırsak kendi dinî anlayışımızı daraltmış oluruz.

Bugün sorulması gereken soru şudur:

“Fıkıh mı dar yoksa biz mi fıkhı daraltan kalıpların içinde kaybolduk?”

Bu soruyla yüzleşmedikçe ne fıkhın rahmet oluşunu hakkıyla kavrayabiliriz ne de Müslümanların omzuna kendi ellerimizle yüklediğimiz ağırlıkları hafifletebiliriz. Din, genişliğini vahyin kendisinden alıyor; darlığı ise çoğu zaman bizim daralmış zihinlerimiz üretiyor.

Kırmızıçizgilerimiz (nasslar) bâki kalmak kaydıyla, o çizgilerin arasındaki geniş alanda yürümekten, düşünmekten ve çağa konuşmaktan korkmamalıyız.

Unutmayalım ki donuklaşan su kokuşur, akan su ise hayat verir. Fıkhımız, hayat veren bir nehir gibi akmaya devam etmelidir.