Irak'ın modern tarihi, merkezî otorite ile toplumsal kimlikler arasındaki gerilimin, dış müdahalelerin ve başarısız siyasi uzlaşma arayışlarının şekillendirdiği bir tecrübeye sahiptir. Bu tecrübenin en önemli boyutlarından biri de ülkenin nüfus çoğunluğunu oluşturan Şiilerin Irak devletiyle kurduğu ilişkidir.
Saddam Hüseyin döneminde siyasal iktidarın dışında tutulan, zaman zaman ağır baskı ve katliamlarla karşı karşıya kalan Şiiler, 2003 yılında Baas rejiminin devrilmesiyle Irak siyasetinin merkezine yerleştiler. Yıllarca siyasal temsil ve iktidar mücadelesi veren bir topluluk, bu kez devletin yönetiminde belirleyici konuma geldi. Ancak aradan geçen yirmi yılı aşkın süre, iktidara gelmekle devlet yönetmeninaynı şey olmadığını gösterdi.
Şiilerin siyasal çoğunluğu, Irak'ın ortak kimliğini ve kurumsal bütünlüğünü güçlendiren bir devlet düzeni üretmek yerine, mezhepsel aidiyetlerin, grup asabiyetlerinin, illegal silahlı yapıların ve dış müdahalelerin belirleyici olduğu parçalı siyasi yapının unsurlarından biri haline geldi.
Bugün Irak'ta Şiilerin siyasal konumunu değerlendirirken İran'ın bölgesel politikaları, ABD'nin işgal sonrasında oluşturduğu düzen ve Iraklı Şii grupların farklılaşan tercihlerini birlikte değerlendirmek gerekiyor. Zira Irak'ın egemenlik ve kimlik krizini derinleştiren süreç, dış müdahalelerle yerel iç siyasi karmaşanın birbirini beslediği bir kısırdöngü içerisinde sürgit devam etmektedir.
2003: İktidarın El Değiştirmesi ve Yeni Irak'ın İnşası
Irak Şiilerinin bugünkü siyasi konumunu anlayabilmek için 2003 öncesine dönmek gerekiyor. Osmanlı sonrasında kurulan Irak devletinde Şii nüfus çoğunluğu, uzun yıllar boyunca siyasal iktidarın dışında tutuldu. Monarşi döneminden cumhuriyet yönetimlerine ve Baas rejimine uzanan süreçte Şiilerin devlet yönetimindeki temsili hep sınırlı kaldı. Özellikle İran-Irak Savaşı sırasında Şii topluluğun rejim tarafından güvenlik tehdidi olarak görülmesi ve baskılara maruz bırakılması, 1991 Körfez Savaşı sonrasında güneyde başlayan Şii ayaklanmasının kanlı biçimde bastırılmasıyla daha ağır bir toplumsal travmaya dönüştü.
Baas rejiminin yıkılmasıyla birlikte bu tarihsel tablo değişti. ABD öncülüğündeki işgal güçleri, Irak'ın siyasi ve idari yapısını yeniden şekillendirmeye girişti. Ancak bu süreçte alınan kararlar, yalnızca Saddam rejiminin tasfiyesini değil, devletin kurumsal devamlılığını da altüst etti. Baas'tan arındırma politikası kapsamında 23 Mayıs 2003 tarihli Koalisyon Geçici Yönetimi'nin 2 numaralı emriyle Irak ordusu dâhil çok sayıda kurumun dağıtılması, devlet hafızasını adeta dumura uğratarak güvenlik ve yönetim alanında büyük bir boşluk oluşturdu.
Yeni Irak'ın siyasi mimarisi de bu boşluk içerisinde şekillendi. Saddam döneminde iktidardan dışlanan Şii ve Kürt siyasi aktörler yeni dönemde daha fazla ağırlık kazandılar. Sünni Arapların önemli bir bölümü ise eski rejimin tasfiyesiyle birlikte devlet içerisindeki geleneksel konumlarını yitirdi.
Irak siyasetinde zamanla teamül hâline gelen "MuhasasaTaifiyye" olarak adlandırılan mezhepsel ve etnik kota sistemi, mezhepsel ve etnik kimliklerin temsil ve iktidar paylaşımında belirleyici olduğu bir yapıya dönüştü. Cumhurbaşkanlığının Kürtlere, Başbakanlığın Şiilere, Meclis Başkanlığının ise Sünnilere tahsis edilmesi anayasal bir zorunluluk olmamasına rağmen siyasi teamül hâline geldi. Bakanlıklar, üst düzey bürokratik makamlar ve devlet kaynakları da benzer bir güç paylaşımı anlayışı içerisinde dağıtılmaya başlandı.
Esasında bu model, tarihsel olarak dışlanmış toplulukların sisteme entegre edilmesini sağlama iddiası taşıyordu. Fakat zamanla temsil mekanizması olmaktan uzaklaşarak çıkar gruplarının devlet kaynakları üzerindeki nüfuzunu koruduğu bir düzene dönüştü. Devlet, vatandaşların ortak kurumu olmaktan uzaklaşırken belli grupların kendi paylarını korumaya çalıştığı bir rant paylaşım alanı hâline geldi.
İran'ın Irak Politikası: Mezhepsel Dayanışmadan Bölgesel Nüfuza
Saddam Hüseyin döneminde Tahran'a karşı bölgesel bir tehdit unsuru olan Irak, 2003 sonrasındaİran açısından Şii hilalinin bir parçasına dönüştürme fırsatı sundu.
İran, Saddam döneminde Irak'ta faaliyet gösteren Şii muhalif hareketlerle uzun yıllar boyunca ilişkiler geliştirmişti. Dava Partisi, Irak İslam Devrimi Yüksek Konseyi ve bu yapıyla ilişkili Bedir Örgütü gibi oluşumlar, yeni dönemde Irak siyasetinin önemli aktörleri arasına girdi. İran'ın bu gruplarla kurduğu tarihsel ilişkiler, 2003 sonrasında siyasi, askerî ve ekonomik nüfuzunu genişletmesinin önemli araçlarından biri oldu.
İran'ın mezhepsel dayanışma üzerinden kurduğu bu ittifak ilişkileri ulusal güvenliğe ilave olarak bölgesel güç dengeleri üzerinde de geniş bir tahakküm imkânı doğurdu. Zira İran'ın Şii topluluklarla kurduğu bağlar aynı zamanda kendi bölgesel güvenlik ve güç tahkimine de hizmet etmektedir.
İran'ın bölgesel politikalarının önemli bir boyutunu oluşturan "Direniş Ekseni" bu çerçevede değerlendirilmelidir. Lübnan'dan Suriye'ye, Irak'tan Yemen'e uzanan ve hiçbir ahlaki ilke ve kural tanımayan bu ilişkiler ağı, sözünü ettiğimiz bu güç tahkimatıyla ilgilidir.
Irak’la Şii dayanışması üzerinden kurulan ilişkiler, bir süre sonra Irak'ın kendi ulusal çıkarları ile İran'ın bölgesel önceliklerinin iç içe geçmesine yol açtı.
Üstelik İran'ın Irak'taki etkisi yasalsiyasi partilerle sınırlı değil. Silahlı gruplar, ekonomik ilişkiler, ticaret ve enerji bağlantıları da bu nüfuzun farklı boyutlarını oluşturdu. Böylece Irak, İran'ın bölgesel stratejisinin de önemli bir sahasına dönüştü.
Necef havzası ile İran'daki Kum havzası arasında dinî otoritenin siyasal iktidarla ilişkisi konusunda önemli yaklaşım farklılıkları bulunuyor. Buna rağmen İran, Irak'ta elde ettiği tarihî fırsatı kendi bölgesel nüfuzunu genişletmek için son derece etkin biçimde değerlendirmektedir.
Şii Siyasi Elitleri: Mağduriyetten İktidara
Saddam Hüseyin döneminde yaşanan baskı ve dışlanma, Şii siyasi hareketlerin toplumsal tabanını ve iktidar taleplerini şekillendiren önemli bir tarihsel tecrübeydi. Ancak 2003 sonrasında iktidara gelen siyasi elitlerin önünde artık farklı bir sorumluluk bulunuyordu: Geçmişin adaletsizliklerini telafi etmek, yalnızca Şiilerin değil bütün Irak vatandaşlarının haklarını güvence altına alacak bir devlet düzeni kurmak.
Ne var ki bu sorumluluk, büyük ölçüde mezhepsel temsil ve siyasi paylaşım anlayışının gölgesinde kaldı. Şii siyasi partiler, kendi aralarında farklı ideolojik ve örgütsel yapılara sahip olmakla birlikte, devlet yönetimindeki nüfuzlarını korumak ve genişletmek konusunda benzer bir rekabetin içerisine girdiler.
Bu yapılar arasında İran'la ilişkilerin niteliği, devlet otoritesine yaklaşım, siyasi rekabet ve toplumsal taban bakımından önemli farklılıklar bulunmaktadır. Özellikle Sadr hareketi, Irak milliyetçiliğini öne çıkaran ve İran nüfuzuna zaman zaman mesafe koyan bir siyasi çizgi izlemekle birlikte, İran'la yakın ilişkili Şii gruplarla yaşadığı rekabet ve kendi siyasi tercihleri nedeniyle Irak siyasetindeki etkisini sınırlandırmaktadır.
Irak'taki Şii siyasi ve askerî yapılanmaların en önemli sorunlarından biri de HaşdiŞa’bi meselesidir.
2014 yılında IŞİD'in Musul'u ele geçirmesi ve Irak ordusunun kısa sürede çözülmesi, güvenlik açısından büyük bir boşluk meydana getirdi. Bu gelişme üzerine Ayetullah Ali es-Sistani, Irak vatandaşlarını ülkeyi ve kutsal mekânları savunmak üzere gönüllü olmaya çağıran bir fetva yayımladı. Bu fetvanın ardından HaşdiŞa’bi olarak bilinen Halk Seferberlik Güçleri ortaya çıktı.
Ancak zaman içerisinde HaşdiŞa’bi'nin Irak devletinin güvenlik mimarisi içerisindeki konumu ciddi tartışmalara yol açtı. 2016 yılında çıkarılan yasayla resmî güvenlik yapısına dâhil edilen bu oluşum, hukuken başbakana bağlı bir kurum olarak tanımlandı. Buna rağmen bünyesindeki bazı silahlı grupların kendi komuta zincirlerini ve İran'la ilişkilerini sürdürmesi, devletin silahlı güç üzerindeki otoritesini tartışmalı hâle getirmektedir.
Hülasa belli siyasi grupların devlet kurumları üzerindeki nüfuzu, kamu kaynaklarının dağıtımındaki adaletsizlikler, yolsuzluk iddiaları ve liyakat yerine grupsal aidiyetlerin belirleyici olduğu atamalar, Irak'ın kurumsal kapasitesini zayıflatan başlıca unsurlar olmaya devam etmektedir.
Şii Toplumunun İtirazı ve Mezhep Siyasetinin Sınırları
Irak'taki Şii siyasi gruplarının temsil iddiasını sorgulayan en önemli gelişmelerden biri, Ekim 2019'da başlayan Tişrin protestoları oldu.
Bağdat başta olmak üzere ülkenin orta ve güney bölgelerinde geniş kitlelerin katılımıyla gerçekleşen gösteriler, yolsuzluk, işsizlik, kötü yönetim ve siyasi temsil sorunlarına karşı yükselen toplumsal tepkinin ifadesiydi. Gösterilerin dikkat çekici tarafı, katılımcıların önemli bölümünün Şii nüfusun yoğun olduğu bölgelerden gelmesiydi.
Bu durum, Irak siyasetinin mezhepsel blok iddiasını ciddi biçimde sorgulayan bir tablo ortaya çıkardı. Zira kendilerini Şii toplumunun temsilcisi olarak tanımlayan siyasi hareketler, bu kez kendi toplumsal tabanlarının itirazlarıyla karşı karşıya kaldılar.
Tişrin gösterilerinin öne çıkan sloganlarından biri "NuridWatan" (vatan istiyoruz) idi. Bu ifade, mezhepsel aidiyetlerin ötesine geçen ortak bir Iraklılık arayışını göstermektedir.
Gösterilerin güvenlik güçleri vesilahlı milis grupların müdahalesiyle bastırılması, çok sayıda insanın hayatını kaybetmesi ve binlercesinin yaralanması, Irak'taki siyasal meşruiyet sorununu daha da derinleştirdi.
Tişrin gösterileri, Irak'ın geleceği açısından önemli bir toplumsal işarettir. Çünkü ortak vatan fikrinin önündeki engel yalnızca Şii, Sünni veya Kürt kimliklerinin varlığından öte, bu kimlikler adına siyaset yapanların kendi dar grupsal çıkarlarını Iraklılık kimliğine öncelemesidir.
Bugün Irak'taki Şii siyasal yapılarının durumu, 2003 sonrasında ortaya çıkan düzenin bütün çelişkilerini bünyesinde barındırmaya devam etmektedir.
Bir tarafta ABD'nin işgal ve yeniden yapılandırma politikalarıyla şekillenen, devlet kurumlarının laçkalaştığı ve parçalı güç paylaşımının kurumsallaştığı bir siyasi sistem bulunuyor. Diğer tarafta İran'ın bu sistem içerisinde geliştirdiği siyasi, askerî ve ekonomik nüfuz ağları var. Bu iki güç arasındaki rekabetin ortasında ise kendi ulusal çıkarlarını ve bağımsız karar alma kapasitesini korumakta zorlanan bir Irak duruyor.
Bu durum, Irak'ın Sünniler, Şiiler ve Kürtler arasında “üçe bölünmesi” gibi klasik bir tanımlamadan çok daha karmaşık bir tabloya işaret etmektedir. Irak halkının önemli bir bölümü siyasi olarak temsil krizi, ekonomik olarak geri kalmışlık ve toplumsal olarak ağır bir yıkım yaşamaktadır.
Kimliğini Arayan Irak: Ortak Gelecek Mümkün mü?
Bir zamanlar zulme uğrayanların iktidar tecrübesi maalesef iyi bir sınav vermiyor. Saddam döneminde farklılıkları baskıyla bastırmaya çalışan Baasçı devlet anlayışı nasıl başarısız olduysa, 2003 sonrasında farklılıkları siyasal sistemin temel belirleyeni hâline getiren mezhepsel ve etnik güç paylaşımı da Irak'a istikrar getiremedi.
İran'ın Şii kimliği üzerinden geliştirdiği bölgesel nüfuz politikaları bu açmazın önemli boyutlarından biridir. Zira mezhepsel aidiyetin ulusal sınırları aşan bir güç ve nüfuz aracına dönüştürülmesi, yalnızca Irak'ın egemenliğini değil, bölgenin sulh ve esenlik içerisinde bir arada yaşama vasatını da zehirliyor.
Devlet, bir mezhebin, etnik grubun veya siyasi hareketin mülkü değil; farklılıkları hukuk ve adalet temelinde bir arada tutabilen ortak bir iradenin tecellisidir.
Mamafih, Irak’ta Şiilerin iktidara gelmesiyle tarihsel bir güç değişimi yaşandı. Fakat bu değişim henüz eşitlik, adalet ve ortak bir devlet kimliğine dönüşebilmiş değil.
2003 yılında Irak'ın işgali sonrasında kendi nüfuz alanını genişletmek amacıyla ABD öncülüğünde şekillenen yeni siyasi düzenin imkânlarından yararlanmayı ihmal etmeyen İran, kaderin bir cilvesi olarak bugün benzer bir tabloyla karşı karşıya geldi.
İran'ın bütün söylem ve iddialarına rağmen bölgesel politikalarında ilkesel ve ahlaki bir tutarlılık sergilemediğinin en çarpıcı örneklerinden biri, Irak ve Suriye sahasında ortaya koyduğu çelişkili tutumdur. Saddam Hüseyin'in despotik yönetimine karşı mücadele eden Şii muhalefet hareketlerini destekleyen Tahran, aynı halk iradesi Suriye'de BeşşarEsed yönetimine karşı yükseldiğinde bambaşka bir tutum takınmaktan çekinmedi. Irak'ta diktatörlüğe karşı mücadeleyi destekleyen İran, Suriye'de halkın özgürlük ve adalet taleplerini kanlı biçimde bastıran bir başka despotun en önemli destekçilerinden biri hâline geldi.
Sonuç olarak; Batı’nın uçak kanatlarına bağladığı demokrasi paketleri coğrafyamızı istikrara kavuşturamadığı gibi, İran’ın mezhep aidiyetleri üzerinden kurduğu nüfuz ağları ve etnik asabiyetlerin tetiklediği kavgalar da ortak bir gelecek vadetmiyor.
