10 Kasım 1938’den 2026 yılına uzanan süreçte Mustafa Kemal'i anma törenlerinin, özellikle de saat 09:05’te hayatın kitleler halinde dondurulmasını hedefleyen kamusal "saygı duruşu" ve siren pratiğinin geçirdiği tarihsel, hukuki ve sosyo-politik dönüşüm; aslında toplumu kuşatan kamusal despotizmin de tarihidir. Anma ritüellerinin kurumsallaşması; tek parti dönemindeki ilk uygulamalar, çok partili hayata geçiş, Anıtkabir’in inşası, askerî müdahaleler, Halkevleri ve gençlik örgütlenmelerinin rolüyle birlikte düşünüldüğünde, bir ulus "icat" etmede yasın dâhiyane bir mühendislikle nasıl işlevsel olarak kullanıldığını görebiliyoruz.

İlk Matem (1938–1950)

Modern ulus-devletlerin inşasında kurucu liderlerin ölümü ve anılması, kolektif hafızanın oluşturulmasında temel harç malzemesi olarak işlev görür. Mustafa Kemal'in 10 Kasım 1938’deki ölümünün hemen ardından ilan edilen matem, başlangıçta Kemalist kadrolar için ulusal bir şokun ve samimi bir toplumsal kederin dışavurumu olarak görülebilir. Nitekim 10 Kasım 1938 ve takip eden günlerde çıkan gazeteler (Ulus, Cumhuriyet, Akşam, Tan, Son Posta), henüz standartlaşmış bir devlet protokolünün ötesinde, Kemalist kadroların ve devlet erkânının yaşadığı doğrudan travmayı yansıtmıştır. 11 Kasım 1938 tarihli neredeyse tüm ulusal gazeteler ilk sayfalarını siyah çerçeveler içinde yayımlamış; Dolmabahçe Sarayı önünde naaşı ziyaret etmek için toplanan kitlenin kontrol edilemeyen hüznüne, izdihamda yaşanan baygınlıklara ve Dolmabahçe'den Gülhane'ye kadar uzanan insan kalabalığına odaklanmıştır. Bu ilk evrede yas, henüz mekanik komutlarla yürütülmeyen, kendiliğinden gelişen kitlesel bir refleks niteliğindedir.

Ancak devlete düşen görev, bu sarsıcı kaybı kalıcı ve tekrarlanabilir bir resmî hafıza rejimine dönüştürmek olmuştur. Kayıtlara "İlk Matem" olarak geçen 10 Kasım 1939 tarihli ilk organize yıl dönümü, Dâhiliye Vekâleti Matbuat Umum Müdürlüğü ve Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Parti Umumî Merkezi tarafından hazırlanan katı bir protokolle standartlaştırılmıştır. 1939 basınına yansıdığı üzere, vefat saati olan 09:05’te radyo yayınlarının kesilmesi, bayrakların yarıya indirilmesi, başta Mustafa Kemal'in naaşının bulunduğu Etnografya Müzesi olmak üzere resmî dairelerde ve okullarda saygı duruşunda bulunulması ilk kez resmî bir talimat diliyle kurala bağlanmıştır. Tek parti yönetimi, anma törenlerini hem ulus-devlet kimliğini pekiştirmenin hem de İsmet İnönü liderliğindeki devlet otoritesinin sürekliliğini meşrulaştırmanın bir aracı olarak kurgulamıştır. Gazete başyazılarında Atatürk’ün emaneti olan Cumhuriyet’in "Millî Şef" İnönü yönetiminde kararlılıkla yoluna devam ettiği işlenerek anma töreni bir iktidar meselesi hâline getirilmiştir. Mustafa Kemal'in ölümünden kısa süre önce dahi halef olarak adı hiç geçmeyen "Millî Şef", yas pratiğini Kemalist kadrolar nezdinde kendi meşruiyeti için ustalıkla kullanmıştır.

Törenlerin Taşradaki Uygulayıcısı: Halkevleri

Cumhuriyet’in ilk yıllarında rejimin ideolojisini ve kültür politikalarını tabana yaymakla görevlendirilen Halkevleri, 10 Kasım anma törenlerinin ve "İlk Matem" programlarının yereldeki en temel uygulama ve örgütlenme merkezi olmuştur. 1930'lu ve 1940'lı yıllarda merkezî bürokratik ağların henüz taşranın kılcal damarlarına tam ulaşamadığı koşullarda Halkevleri ve onun gençlik kolu olan Halkodaları, devlet yasının kitlelere ulaştırılmasında kilit birer ideolojik aygıt olarak işlev görmüştür.

1939’daki "İlk Matem" genelgesinden itibaren il ve ilçelerdeki Halkevi binaları anma törenlerinin odak noktası hâline gelmiştir. Halkevlerinin en büyük salonları 10 Kasım vesilesiyle siyah ve kırmızı kumaşlarla donatılır, ortaya büyük bir Atatürk büstü veya portresi yerleştirilerek etrafı çelenkler ve Türk bayraklarıyla çevrilirdi. Bu alanlar, halkın gelip resmî saygı duruşunda bulunacağı "yas alanları" gibi kurgulanırdı. Ayrıca Halkevlerinin edebiyat ve temsil şubeleri 10 Kasım akşamları için konferanslar düzenler; öğrenciler ve gençler bu binalarda toplanarak Nutuk’tan bölümler, kurucu ideolojiyi öven şiirler ve resmî matem konuşmaları okurlardı.

Erken Cumhuriyet döneminde rejimin modernleşme hedeflerinin taşıyıcısı olarak görülen Halkevleri, bünyesindeki yapılarla 10 Kasım törenlerinin sokaktaki yürütücü gücüydü. Saat 09:05’teki saygı duruşu ve sirenlerin çalınması anında şehir meydanlarında düzenin sağlanması, öğrencilerin ve halkın nerede, nasıl duracağının tanzim edilmesi bu kadrolar aracılığıyla denetlenirdi. Halkevleri, geleneksel alışkanlıklarını sürdüren topluluklara "modern ulusal yas ritüellerini" ve siren sesine uyma disiplinini benimseten birer büro işlevi görerek, yasın kamusal despotizmin en çarpıcı yanı olmasında rejim adına önemli bir köprü görevi üstlenmiştir.

Çok Partili Dönem, Anıtkabir ve Hukuki Zırh (1950–1980)

1945 sonrasında çok partili hayata geçiş süreci (1945–1960), resmî yas ve anma pratiklerinin zayıflamasına değil; aksine siyasallaşarak kurumsallaşmasına ve toplumsal alanda daha katı bir yapıya kavuşmasına sahne olmuştur. Tek parti döneminde CHP’nin tekelinde olan anma ritüelleri, 1946’da Demokrat Parti’nin (DP) kurulmasıyla birlikte bir siyasi meşruiyet alanına dönüştü. DP liderliği (örneğin Celâl Bayar), CHP’nin Atatürk üzerindeki simgesel tekelini reddederek kendisini "bürokrasiye karşı Atatürk’ün halkçılık ilkesinin gerçek temsilcisi" olarak konumlandırdı ve anma törenlerinde alternatif heyetlerle yer alarak protokolün kapsayıcılığını genişletti.

1950 yılında iktidara gelen DP’nin, muhafazakâr seçmen tabanı nedeniyle Kemalist ritüelleri gevşetebileceği yönündeki beklentiler gerçekleşmedi. CHP’den gelen "irtica" eleştirilerini bertaraf etmek isteyen DP yönetimi, devlet ritüellerini daha belirgin bir kamusal disiplin aracı hâline getiren şu kritik adımları attı:

• Mustafa Kemal'in Cenazesinin Anıtkabir’e Nakli (10 Kasım 1953): Adnan Menderes hükümeti döneminde inşaatı tamamlanan Anıtkabir, 10 Kasım 1953’te düzenlenen devasa bir devlet töreniyle açıldı. Bu gelişme, resmî devlet protokolünün eksenini tamamen Anıtkabir’e kaydırdı. Anıtkabir; tüm resmî erkânın, askerî kadroların ve yabancı temsilcilerin devlet nezdindeki sadakatini sınayan "kutsal" bir simgesel alan hâline geldi.
• 5816 Sayılı Kanun (1951): Bazı büstlere yönelik münferit saldırılara yanıt olarak çıkarılan Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun, o günden bugüne Mustafa Kemal'e yönelik hakaretlerden ziyade resmî ideolojiye yönelik eleştirel sesleri bastırmada bir araç olarak kullanıldı ve kullanılmaya devam ediyor. Hatta bu yasayla törenlere katılım ve saygı gösterilmesi yasal bir zorunluluğa dönüştürüldü; bir halkın reddetme hakkı yasayla elinden alındı.
• Yasın Yaygınlaştırılması: 1950’ler boyunca saat 09:05’te çalınan sirenler, fabrika düdükleri, gemi klaksonları ve radyo yayınlarının kesilmesi gibi uygulamalar belediyeler ve emniyet birimleri kanalıyla tüm ülkeye yaygınlaştırıldı. Toplumsal hayatı mekanik bir komutla durdurma pratiği bu dönemde standart bir devlet refleksi hâline getirildi.

1960 ve 1980 askerî müdahaleleri ise bu ritüelleri sivillerin tartışmasına tamamen kapatmış; 10 Kasım’ı askerî disiplin anlayışıyla kamusal alana dikte edilen ve ordunun "rejim koruyuculuğu" rolünü pekiştiren resmî bir devlet doktrinine dönüştürmüştür.

İslamcılığın Toplumsallaşması ve Kutuplaşma Ekseninde Yas

1990’lı yıllardan itibaren Türkiye toplumunun heterojenleşmesi, medya kanallarının çeşitlenmesi ve kimlik siyasetinin öne çıkması, 10 Kasım ritüellerinin algılanışında belirgin bir dönüşüm yarattı. Bir yanda seküler kesimler için 10 Kasım 09:05 duruşu, İslamcılığın yükselişine karşı seküler yaşam tarzını ve cumhuriyet değerlerini koruma odaklı toplumsal bir "kimlik gösterisi" hâline geldi.

2000’li yıllar ve sonrasında Adalet ve Kalkınma Partisi iktidarı döneminde ritüellerin resmî kanadı devam ettirilmiş, hatta toplumsal kutuplaşmanın getirdiği reflekslerle 10 Kasım’da Anıtkabir’e yapılan bireysel ziyaretlerde tarihî rekorlar kırılmıştır. 2020’lerden 2026’ya uzanan süreçte ise dijital kültür ve sosyal medyanın etkisiyle anma biçimleri mekânsal boyuttan dijital boyuta kaymıştır. Saat 09:05’te sokağın dondurulması anı, çekilen fotoğraf ve videolarla sosyal medya platformlarında paylaşılan birer "sosyal sermaye" ve "görsel performans" malzemesine dönüşmüştür. Biçimsellik, fiziki caddelerden dijital ekranlara taşınarak katmanlaşmıştır.

AK Parti de tıpkı Demokrat Parti gibi CHP ile Mustafa Kemal'i anma yarışına girip oradan anlaşılması zor bir meşruiyet devşirme çabasına girişmiştir. AK Parti'nin Mustafa Kemal siyaseti, sağcı ve muhafazakâr bazı kesimlerde de "Kemalizm'le barışma" başkalaşması yaşattı. Merhum Necmettin Erbakan'ın dediği gibi "Mustafa Kemal yaşasaydı koşa koşa Refah Partisine katılırdı" temennisinin ya da yasak savma babında sığınma tedbirinin bir hayal olduğu açık olsa da Millî Görüş geleneğinden gelen partilerin, sendikaların ve kadın örgütlerinin kuruluş veya 10 Kasım törenlerinde koşa koşa Anıtkabir'i ziyaret etmesi de bir trajedi olarak önümüzde duruyor.

Var mı Bu Yasın Başka Örneği!

10 Kasım’da hayatı merkezî ve cezai/toplumsal bir baskıyla durdurma pratiği, dünyadaki diğer toplumsal yas uygulamalarıyla karşılaştırıldığında kendine özgü totaliter/totalizan unsurlar taşımaktadır:

• İngiltere ve İngiliz Milletler Topluluğu (Remembrance Day): Her yıl 11 Kasım saat 11:00’de, Birinci Dünya Savaşı’nın bitiş saati vesilesiyle iki dakikalık sessizlik anı icra edilir. İnsanlar gündelik akışlarını yavaşlatır veya bulundukları yerde dururlar; ancak bu süreç trafiği polis zoruyla kesen, durmayanları ötekileştiren veya yasal yaptırımla tehdit eden bir devlet baskısına dayanmaz. Katılım, büyük oranda toplumsal uzlaşıya ve bireysel tercihe dayalı gönüllü bir yavaşlamadır.
• İsrail (Yom HaShoah): Holokost’u anma gününde çalınan sirenlerle otoyollardaki araçların durması ve insanların araçlarından inerek ayakta beklemesi, biçimsel açıdan Türkiye’dekine en çok benzeyen örnektir. Lakin bu sert kamusal disiplin, İsrail kamuoyunda ve akademi çevrelerinde dahi toplumun militarize edilmesi ve kolektif travmanın bir devlet denetim aracına dönüştürülmesi bağlamında yoğun tartışmalara konu olmaktadır. Türkiye'de bunu tartışmaya açmak ise ciddi bir cesaret gerektirir.
• Kuzey Kore: Kuzey Kore gibi kapalı rejimlerde görülen, liderlerin ölüm yıl dönümlerindeki katı kamusal yas zorunlulukları; bireysel iradenin ve kamu akışının tamamen askıya alındığı uç örnekleri oluşturur. Yasal zorunlulukla yürütülen yas pratiği, bu yönüyle Türkiye ile benzerlik göstermektedir.

Elbette Mustafa Kemal'i sevenler her 10 Kasım'da ya da canlarının istediği herhangi bir tarihte gönüllü olarak saygı ve sevgilerini istedikleri ritüellerle gösterebilirler. Bu, onlar için iç dünyalarından doğan özgür bir eylemdir. Trafikte seyreden bir sürücüyü siren sesiyle aracını yolun ortasında zınk diye durdurmaya zorlamanın ya da caddede yürürken durmayan birini baskı veya kolluk uyarısıyla durdurmaya çalışmanın saçmalığını Kemalistlerin görmesini ummanın zorluğunun farkındayız. Ancak tüm bir toplumun okulda, işte, sokakta, hastanede, hayatın olduğu her yerde Kemalizm'e sadakat ve itaate mecbur bırakılmasındaki ve bunun sorgulanmamasındaki saçmalığı muhafazakâr bir iktidarın görmesini isteme hakkına sahip olduğumuzu düşünüyoruz.