Laf olsun torba dolsun minvalindeki tartışmalar ve çoğu zaman zihnimizi fazla yormayacak basit, yüzeysel ve siyasal meseleler içerisinde vakit geçirir ve oyalanırız. Özlü aforizmalara ve klişe sözlere çok fazla önem atfedip gündelik yaşamın akışını ve aktüel gündemi birkaç dakikalık içeriklerden takip ve analiz ederiz. Bu bağlamda toplumsal hususlara dair ortaya koyduğumuz yorumlar ve çözümlemelerimiz genellikle üzerine çok fazla düşünme gereği duymadığımız birkaç sözcükten oluşan kalıpsal yargılar içermektedir. Nitekim sosyal çürümeyi ifade ederken başvurduğumuz klişe özdeyişlerden bazıları Toplum çok bozuldu, Dünyanın çivisi çıkmış, İnsanlığın suyu çıkmış şeklindeki betimlemelerdir.
Belki de bu konudaki en büyük yanılgılarından biri şudur: Çürümeyi teşhis ederken kendimizi sağlam kabul etmek. Oysa asıl sorunu ıskalamamak adına toplumsal bozulmayı ötekileştirmemeye odaklanmak gerekir. Çünkü biz çoğunlukla bozulmayı kendimizin dışında arama konusunda oldukça maharetliyiz. Çürüme bütün kasayı sarmışken biz, kasanın içerisinde hâlâ sağlam kalmış tek varlık olduğumuzu düşünürüz. Herkes bozulmuştur; fakat nedense biz, bütün bu bozulmanın içerisinde hâlâ bir iyilik abidesi olarak ayakta durmaktayızdır.
İşin en ilginç tarafı da burada başlar; herkes bu kadar kötüyken birey olarak neden biz bu kadar makulüz? Sosyal çürümeye neden kendi nefsimizin zayıfları dâhil değildir.?
Kötülüğün kaynağı bellidir: Öteki. Biz ise bütün bu bozulmanın içerisinde nedense hâlâ makul, sağduyulu ve haklı olan tarafız. Peki şu soruyu kendimize yöneltelim öyleyse: Bozulan bu toplumun neresindeyiz? Ne var ki eleştirilerimiz kendimize dönmek yerine genellikle karşı tarafa yönelir. Sonra dönüp hep birlikte aynı cümleyi kurarız: “Toplum çok bozuldu.” Bunun yanı sıra bu hususta farklı bir tutumdan da söz edilebilir. Sorumluluk ve iradeyi görmezden gelen, işleyeceği günahların kefareti olarak ötekini hatalarına kılıf yapan bir anlayış! Bu da nefsimizin ikinci yanılgısıdır.
Asıl mesele de burada düğümlenmektedir. Hatalarını göremeyen insan, zamanla narsist bir kişiliğe dönüşebilir. Başka bir ifadeyle kendi nefsini aklamak için çıktığı yolda gözü kör bir egoiste dönüşebilir. Üstelik bu durumda bireyler empati kurabilme, hata yaptığını kabul edebilme ve yanlışından vazgeçebilme gibi erdemleri de zamanla yitirebilir. Toplum çok bozulduysa bu bozulmanın ortağı ve bileşeni olduğumuzu unutmamalıyız. Kendimizi ne kadar iyi ne kadar doğru ve ne kadar haklı görürsek görelim, içinde yaşadığımız toplumun ahlaki ikliminden bağımsız olmadığımızı bilmeliyiz. Çünkü toplumsal çürüme yalnızca başkalarının davranışlarında ortaya çıkan bir süreç değildir. Bu, bazen görmezden geldiğimiz bir haksızlıkta, çıkarımıza ters düştüğü için sessiz kaldığımız bir kötülükte veya kendi yanlışımızı meşrulaştırmak için ürettiğimiz bir bahanede de kendisini gösterebilir. Çünkü toplum, yalnızca eleştirdiğimiz davranışlar bütününden değil, kendimizi de dâhil ettiğimiz bir yapıdan oluşmaktadır.
Kötülüğün yaygınlaşması noktasında kendini iyiliğin sembolü olarak görenlerin tavır takınışına örnek vermek gerekirse şu klişe ifadeleri sıralayabiliriz ki bu ifadeler yapılan kötülüklerin üzerini örtbas etme çabasının birer yansımalarıdır:
“Sen aşırı hassassın”
“Abartıyorsun ve olayı büyütüyorsun”
“Zaten herkes böyle yapıyor”
“Benim kalbim temiz”
Bu söylemlerde bulunan bireylerin, kötülüğe maruz kaldıklarında (ki önceki durumda çok nezaketliydiler) çok acımasız oldukları görülmektedir. Nitekim söz konusu kişiler veya gruplar, ideolojik anlayışlarına veya çıkarlarına uymadığında bu acımasızlıkları saldırgan bir tutuma dönüşmektedir.
İkinci bir örnek de Gazze özelinde soykırımcı ürünlerin boykot edilmesi hususunda ortaya çıkmaktadır. “Niye boykot etmiyorsun?” diye bir soru ortaya atıldığında asırlar boyu akıllarda kalacak bir köylü kurnazlığıyla savunma mekanizması geliştirildiği görülmektedir. Bireysel sorumluluk ve iradeyi ortadan kaldıran bu savunmacı yaklaşım aynı zamanda temel insanı bir duruştan bile uzak bir tavrın sonucudur. Dünyanın gözleri önünde binlerce ölümle sonuçlanan soykırımcı katliamlar karşısında dahi bir tavır ve tutum takınmayan bu iyilik timsali insanlar, Siyonist katliamlara çanak tutacak bir muhalefet içerisindedirler.
Kötü olmasına rağmen kötülüğü ötekileştiren ve kötülüğün yaygınlaşmasına çanak tutan bu tutumlar toplumsal çürümenin örtük ve derindeki anlamlarını açığa çıkarmaktadır. Bu tutumlar saf ve yüzeysel bir bozulmaya işaret etmez. Saf bozulma hali belirgindir ancak bu tipolojikleşen davranış biçimleri zalim iyimserlik şeklinde zuhur eder. Kötülüğü ve bozulmayı ihraç eden bu yaklaşımlar iyiliğin zalimleşmiş haline tekabül eder. Bu hal, bireysel ve toplumsal kötülükler karşısında yeryüzünde ıslah ediciler olarak görünen ancak aslında nefsi ve nesli bozguna uğratan kimselerin klişeleşmiş tavrını yansıtmaktadır. Söz konusu tutum Kur’an’ı Kerim’de şöyle belirtilmektedir:
“Onlara: “Yeryüzünde bozgunculuk yapmayın!” dendiği zaman, “Hayır! Biz ancak ıslah edicileriz” derler. Dikkat edin! Onlar bozguncuların ta kendileridir; fakat bunun farkına varmazlar.” Bakara Süresi 11-12. Ayet
Peki, “Toplum çok bozuldu.” diyen bizler, bu bozulmanın önüne geçmek için ne yapıyoruz?
Toplumun bozulmasına dair çözüm arıyorsak öncelikle toplumu oluşturan bireyler olarak kendi nefsimizi sorgulamalıyız. Bireysel kötülükler karşısında çıkarlarımızı değil, ilkelerimizi esas almalı; yanlışın kimden geldiğine bakmaksızın yanlış karşısında onurlu bir duruş sergileyebilmeliyiz. Kendi tarafımızın hatalarını da görebilmeli, başkalarından beklediğimiz ahlaki tutarlılığı önce kendimiz gösterebilmeliyiz. Zira başkalarından beklediğimiz doğruluğu kendimiz yaşamıyorsak eleştirilerimiz hakikati arama çabasından çok nefsimizi tatmin etmenin bir aracına dönüşür.
İslam'ın ahlak anlayışı da insanı önce kendi nefsiyle yüzleşmeye çağırır. Başkasının kusurunu görmekten önce kendi kusurunu görebilmek, başkasını hesaba çekmeden önce kendini hesaba çekebilmek Müslümanın ahlaki sorumluluğunun temelidir. Nefis muhasebesi, insanın kendisini değersiz görmesi değil; kendisini kusursuz görme yanılgısından kurtulmasıdır. Çünkü insanın kendisini düzeltme iradesini kaybettiği yerde başkalarını düzeltme iddiası da anlamını yitirir.
Kur'an-ı Kerim'de şöyle buyrulur: “Şüphesiz bir toplum, kendi durumunu değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez.” (Ra'd suresi, 13/11)
Belki de artık “Toplum çok bozuldu!” demeden önce kendimize dönüp bakmanın vaktidir. Neyi yanlış yapıyoruz, hangi kötülüğe sessiz kalıyoruz, hangi bahanenin arkasına saklanıyoruz ve hangi sorumluluktan kaçıyoruz. Toplumu değiştirmek istiyorsak önce kendi nefsimizle yüzleşmeli, sonra da doğru bildiğimiz değerleri hayatımızda karşılık bulacak şekilde yaşamalıyız.
