Dr. Tesneem Alkiek / Yaqeen Institute
Çeviri: Barış Hoyraz
Şeriat: Çeşitli hukuki söylemlerden sömürgeci yanlış yorumlara -1
Şeriat: Çeşitli hukuki söylemlerden sömürgeci yanlış yorumlara -2
Şeriat: Çeşitli hukuki söylemlerden sömürgeci yanlış yorumlara -3
3. Bölüm
Neler ters gitti?
17. yüzyılın başlarından itibaren Osmanlı İmparatorluğu, sadece çok sayıda iç siyasi çatışmayla değil, aynı zamanda hızla artan Avrupa'nın askeri ve ekonomik gücü karşısında giderek artan askeri kayıplarla da yüz yüze kaldı.38 1800'lerin başında orduyu hedef alan reformlara rağmen, 19. yüzyıl çeşitli Batılı güçlerin elinde yaşanan bir dizi yenilgiden kurtulamadı.39
1839’da iktidarın I. Abdülmecid’e geçmesiyle birlikte, Osmanlı yönetici elitinin üyeleri daha fazlasının yapılması gerektiğini kabul ettiler. Zayıflıklarının, iç çatışmalardan ve yeterli reformların yapılmamasından kaynaklandığını varsaydılar; bu da, Batı’nın giderek artan başarısına ayak uydurmak amacıyla yeni bir idari düzen çağrısına yol açtı. Bu faktörler, Batı’nın kendisinden gelen değişim baskısının da eklenmesiyle, Tanzimat (yani “düzenleme” dönemi) olarak bilinen bir dizi reformla sonuçlandı.40 Tanzimat döneminde yürürlüğe konulan sayısız mali ve askeri değişikliğin yanı sıra, bu dönemde mevzuatı merkezileştirmeyi ve birleştirmeyi amaçlayan bir dizi hukuki ve anayasal reform da gerçekleştirildi.
Bu değişiklikleri başlatmak amacıyla Osmanlı yetkililer, ilham kaynağı olarak Batı’nın anayasal normlara ilişkin mevcut anlayışlarına başvurdular. Bu çerçeveye göre, devletin kendisi yetkinin birincil kaynağı olarak kabul edilir ve ülkenin kanunlarını yalnızca devletin belirlemesi gerekir. Bu devletin temel özelliklerinden biri, devletin hukuk alanını etkin bir şekilde denetleyebilmesi için kanunlarının standartlaştırılması ve basitleştirilmesiydi; dolayısıyla Osmanlılar, hukukun tüm alanlarını kodifiye etme gerekliliğine kısa sürede ikna oldular.41
Bu yaklaşım, geleneksel olarak uygulanan hukukun (yani, çeşitli mezheplere ve bizim durumumuzda fıkıh kitaplarına yayılmış çok sayıda görüşün bulunduğu) Batı’nın bakış açısına göre fazla “kaotik ve erişilemez” olduğu, kodifikasyonun ise modern (ve organize) bir medeniyetin zirvesini temsil ettiği öncülüne dayanıyordu.42 Bu varsayımlara dayanarak Osmanlılar, sadece mevcut İslam kanunlarını modernleştirmekle kalmayıp, 1850 Ticaret Kanunu ve 1858 Ceza Kanunu (Fransız sistemine dayalı) gibi Batı hukuk kodlarını da benimseme yolunda ilerlediler.43
Daha sonra, Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılması ve onun yerine ulus devletlerin ortaya çıkmasıyla birlikte, Müslümanların çoğunlukta olduğu bu yeni ülkelerin büyük bir kısmı, kısmen ya da çoğu zaman tamamen Batı modellerine dayanan hukuk kodları oluşturdu.44 “Müslüman dünyası”nda ulus devletlerin kurulması ve buna eşzamanlı olarak yürütülen sömürgecilik projesinin yol açtığı yıkıcı etkileri anlatmak için söylenecek çok daha fazla şey var. Örneğin, devletin yükselişini besleyen ideolojilerin (örneğin sanayileşme, milliyetçilik, kapitalizm vb.) aslında Batı’ya özgü sorunları çözmek için organik olarak yaratılmış olması, oysa dünyanın geri kalanının bu şartları kabul etmeye ve kendi geleneklerinden ve tarihlerinden vazgeçmeye zorlanmış olması gibi.45
Ya da bu sistem altında hukukun hukukçuların elinden alınarak münhasıran devlet tarafından ele geçirilmiş olması gibi.46 Bunun sonucunda ortaya çıkan yasama müdahalesi, hükümdarın müdahalesinin büyük ölçüde sınırlandırıldığı geleneksel İslam toplumlarından farklı olarak, devletin hukuk alanına tecavüz etmesine ve hatta eskiden ulema tarafından denetlenen, eğitim kurumu işlevi gören kamu vakıflarının (evkaf) kontrolünü ele geçirmesine imkân verdi.47
Sonuç olarak devlet, hangi müfredatın öğretileceğini belirleyebildi ve ilim geleneğini sıkı bir denetim altına aldı. Ya da Batı kurumlarında eğitim görmüş Müslüman hukukçulardan (ve birçok durumda gayrimüslimlerden) oluşan bir seçkin sınıfın, şeriat konusundaki eğitimlerinin, Avrupa dillerine seçici bir şekilde çevrilmiş bir avuç klasik hukuk metninin bağlamından kopuk okumalarıyla sınırlı olmasına rağmen, âlimlerin yerini almaya başlamış olması gerçeği.48
Ancak bu tartışmaları başka bir makaleye bırakacağım.
Odaklanmak istediğim nokta, Şeriat’ı kodifiye etmeye yönelik tutarsız ve eksik girişimlerin, daha önce ortaya konulan hukukun esneklik ve hoşgörü imajını nasıl etkilediğidir — o kadar ki, biz Müslümanlar olarak da hukuki Oryantalizm’e kapılıp, Şeriat’ı katılık ve sertlikle ilişkilendirme suçunu işliyoruz. Daha önce de tartışıldığı gibi, geleneksel olarak çeşitli hukuk okullarındaki kurallar bir dizi konuda farklılık gösterebiliyordu ve gösteriyordu; ancak tüm bunlar hukuki geçerliliğini koruyordu. Öte yandan, kanunlaştırma, yani kanunların sadeleştirilmesi ve sistematik hale getirilmesi, resmi olarak yalnızca tek bir görüşün seçilebileceği anlamına geliyordu.49
Batı’da eğitim görmüş ve dolayısıyla geleneksel ulemaya kıyasla hukuki kapasiteleri sınırlı olan yetkililere, İslami aile hukuku kanunlarını kodifiye etme sorumluluğu verildiğinde, bunlar ya Hanefi mezhebinin en öne çıkan görüşünü ya da diğer hukuk mezheplerinden en uygun görünen görüşü seçici bir şekilde belirlediler. Tahayyur (seçim) ve talfīq (birleştirme) olarak bilinen bu süreçler, resmi Osmanlı aile hukuku kanunlarını oluşturacak bir kanun karmaşasına yol açtı; bu kanunlar da Mısır, Suriye, Ürdün, Tunus ve bazı durumlarda bugün hâlâ yürürlükte olan diğer birçok ülkedeki kişisel statü kanunlarının prototipi olarak işlev gördü.50
Sonuç
Modernleşme projesi bir bütün olarak belirli açılardan olumlu bir değişim yaratmış olsa da, İslam hukukunun doğası kalıcı olarak dönüştü. Çok sayıda görüş ve alternatif, tek bir hukuki hükme indirgenerek, İslam tarihinin büyük bir bölümünde var olan engin hukuki söylemi yoksun bıraktı.51
Kabul etmek gerekir ki, bugün bildiğimiz şekliyle, ya da daha doğrusu Orta Doğu’da uygulandığını gördüğümüz şekliyle İslam hukuku, çoğu zaman önce önemli ölçüde daraltılmış, ardından da Batı hukuku tarafından sulandırılmış bir İslam hukuku biçimidir.
Bu, siz ve benim için ne anlama geliyor ve neden bizim için bu kadar önemli olmalı? Her şeyden önce, Müslüman bir ülkede yasaların yürürlüğe girdiğini duyduğumuzda, İslam hukukunun anlaşıldığı ya da anlaşılabileceği tek yolun bu olduğunu varsayıyoruz. Oysa gerçekte, hukuki görüşler çok sayıda seçenek arasından seçici bir şekilde belirlenmiştir; şeriatın çeşitliliğini ve esnekliğini anlamamız gerekir. İkincisi, Mısır’da veya Pakistan’da uygulanan bir yasanın Kur’an’dan veya Sünnet’ten kaynaklandığını neredeyse her zaman varsayıyoruz. Örneğin, namus cinayetleri Müslümanlara yöneltilen en kötü şöhretli suçlamalar arasındadır; oysa gerçekte —Dr. Jonathan Brown’un bu konuyla ilgili Yaqeen yayınına da işaret ettiği gibi— bu cinayetler Batı hukukundan kaynaklanmaktadır.52
Dolayısıyla, Müslümanların uygulamalarını İslam hukuku ve şeriatın değerleriyle ilişkilendirirken daha dikkatli olmalıyız; daha da önemlisi, Allah’ın kanunlarının mükemmelliğine ve eksiksizliğine güvenebilmek ve İslam medeniyeti boyunca Müslümanların şeriatta hissettikleri gururu yeniden kazanabilmek için bu farklılıklar hakkında daha fazla bilgi edinmeye gayret etmeliyiz.
Dipnotlar
38. Wael Hallaq, Sharīʿa: Theory, Practice, Transformations (Cambridge: Cambridge University Press, 2009), 357.
39. Noah Feldman, The Fall and Rise of the Islamic State (Princeton: Princeton University Press, 2005), 59.
40. A.g.e., 60.
41. Rudolph Peters, “Hukukçuların Hukukundan Yasa Hukukuna ya da Şeriat Kodifiye Edildiğinde Neler Olur?”, Mediterranean Politics 7, no. 3 (2002): 88.
42. A.g.e., 88.
43. Peters, 88; Feldman, 61.
44. Felicitas Opwis, “Modern İslam Hukuk Teorisinde Değişimler: Reform mu, Yoksa Yeniden Yapılanma mı?”, An Islamic Reformation içinde, der. M. Browers ve C. Kurzman (New York: Lexington Books, 2004), 32.
45. Wael Hallaq, The Impossible State: Islam, Politics, and Modernity’s Moral Predicament (New York: Columbia University Press, 2013), 3-4.
46. Opwis, 32.
47. Wael Hallaq, “Şeriat Yeniden Kurulabilir mi?”, Islamic Law and the Challenges of Modernity, der. B. Stowasser ve Y. Haddad (Walnut Creek: Altamira Press, 2004), 22-3.
48. Feldman, 69; Moosa, 168.
49. Feldman, 66. Basit bir örnek ele alalım: İslam hukuku, cinayet işleyen kişi için bir dizi olası ceza öngörürken, sömürge yasaları sadece tek bir ceza öngörüyordu: idam cezası. Moosa, 167.
50. Judith Tucker, İslam Hukukunda Kadın, Aile ve Toplumsal Cinsiyet (Cambridge: Cambridge University Press, 2008), 20.
51. A.g.e., 223.
52. https://yaqeeninstitute.org/jonathan-brown/islam-is-not-the-cause-of-honor-killings-its-part-of-the-solution/
* Dr. Tesneem Alkiek, Tesneem, lisans eğitimini Michigan Üniversitesi’nde Erken Hıristiyanlık ve İslam Araştırmaları alanında tamamladı. Ardından Georgetown Üniversitesi’nde İslam hukuku üzerine yoğunlaşarak İslam Araştırmaları alanında doktora derecesini aldı. Tesneem şu anda Genişletilmiş Öğrenim Direktörü olarak görev yapmaktadır ve ekibiyle birlikte, toplulukların Yaqeen’in araştırmalarına katılabilmeleri için müfredatlar ve diğer kaynaklar hazırlamaktadır. Ayrıca Rutgers Üniversitesi-Camden’da Felsefe ve Din Bölümü’nde öğretim görevlisidir.
