Allah kullarının önlerini, arkalarını, bildiklerini, bilmediklerini her şeyi bilendir. Yâni insanlar yaratılmadan önce neydiler? Neredeydiler? Onların varlığından önce ne vardı? Onların yokluğundan sonra ne olacak? Bunu bilen, her şeyi bilen Allah’tır. Allah her şeyi bilendir, O’nun bilgisinin dışında kalan hiç bir şey yoktur. Ve hiçbir kimse Allah’ın bildiklerinden bir şeye O bildirmeksizin ulaşamaz. Öyleyse insanlar dün, bugün, yarın neyi bilmişler, neyi bilebileceklerse, ne tür bir bilgiye sahip olabileceklerse, ister gayb aleminden, isterse şahadet aleminden, ister Allah’ın zatına, ya da sıfatlarına dair, ya da bu kâinatın kanunlarına dair neyi bilebilmişlerse bu ancak Allah’ın meşieti ve bildirmesi ile olmuştur.
Ve işler sonunda bilgisi tam olan Allah’a döndürülecektir. Sonunda herkes Rabbine dönecek, hesabı O’na ödeyecek ve Onun hükmüne, O’nun kararına boyun bükmek zorunda kalacaktır.
BASAİRUL KUR’AN
Râzî’nin bu âyete ve etrafındaki nüzul/konu bütünlüğüne getirdiği temel açıklamalar şu başlıklar altında toplanabilir:
1- Râzî, Hac Suresi'nin sonuna doğru yer alan bu âyetlerin genel gayesini şu şekilde açıklar:
İnsanların bir kısmı peygamberleri ve ilâhî mesajı inkâr ederken ya da yanlış değerlendirirken, Allah’ın her şeyden haberdar olduğu gerçeği hatırlatılır.
76. âyet, kulların gizli-açık hiçbir amellerinin Allah’ın ilminden kaçamayacağını, dolayısıyla ilâhî denetimin ve nihai otoritenin eksiksizliğini mühürleyen bir teselli ve uyarı niteliği taşır.
2- "Önlerindekini ve Arkalarındakini Bilir" İfadesinin Tefsiri
Fahruddîn er-Râzî, âyette geçen “mâ beyne eydîhim” (önlerindekiler) ve “mâ halfehum” (arkalarındakiler) tamlamalarının tefsirinde müfessirlerin naklettiği temel görüşleri ele alır:
Zaman Boyutu (Gelecek ve Geçmiş):
"Önlerindekiler", kulların gelecekte işleyecekleri amelleri, başlarına gelecek halleri ve ahiret durumlarını ifade eder.
"Arkalarındakiler" ise geçmişte işledikleri günahları, amelleri ve geride bıraktıkları dünyevi izleri kapsar.
Buna göre Allah, kulların ne yaptığını (geçmişini) ve ne yapacağını (geleceğini) eksiksiz olarak bilir; O’nun ilmi zaman ve mekân kaydından münezzehtir.
3- "Bütün İşler Ancak Allah’a Döndürülür" Cümlesinin Hikmeti
Âyetin sonundaki “Ve ilallâhi turceul-umûr” (Bütün işler nihayetinde Allah’a döndürülür) ifadesi, Râzî tarafından şu felsefi ve kelâmî esasa bağlanır:
Nihai Mercii ve Hükümranlık: Dünyada insanlar çeşitli iddialarda bulunabilir, hak ile batılı karıştırabilir, inkâr edebilir veya zalimler ve mazlumlar arasında geçici dengesizlikler görülebilir. Ancak işin sonu (mercii), mahkemye-i kubrâ ve hakikatin ta kendisi yalnızca Allah’a racidir (döndürülecektir).
Hesap ve Karşılık: Herkesin ameli O’nun huzurunda tartılacak, hak ettiği karşılığı eksiksiz bulacaktır. Bu ifade, peygamberin davasında sebat etmesi için bir teselli, inkârcılar için ise caydırıcı ve sarsıcı bir gözdağıdır.
Özetle; Tefsîr-i Kebîr'e göre Hac Suresi 76. âyet; insan aklının ve idrakinin ötesinde, Yaratıcı'nın zamanı ve mekânı kuşatan mutlak ilmini (ihatasını) vurgular. Dünyadaki hiçbir hareketin, niyetin ve gelecekteki olayın Allah'tan saklı kalamayacağını ve bütün hesapların sonunda O'nun adil divanına varacağını kesin bir dille hatırlatır.
TEFSİRİ KEBİR
