İnsan neyi unutursa unutsun, unuttuğu şeyin yokluğunu bir biçimde hisseder. Kaybettiği bir eşyanın yerini arar, unuttuğu bir sözü hatırlamaya çalışır, ihmal ettiği bir vazifenin eksikliğini fark eder. Fakat öyle bir unutma vardır ki insan, neyi unuttuğunun bile farkında değildir. Hayat bütün alışkanlıklarıyla sürüp giderken, insanın varlığına anlam veren en büyük hakikat, gündelik meşguliyetlerin arasında silikleşir. Allah'a inanan insan da bu unutmanın dışında değildir. Hatta onun için gafletin en tehlikeli biçimi, imanının varlığından emin olduğu hâlde bu imanın hayatında ne kadar yer tuttuğunu artık sorgulamamasıdır.
Kur'an, insanın Allah ile ilişkisini anlatırken zikir kavramına özel bir yer verir. Zikir, hatırlamayı, anmayı, hatırda tutmayı ifade eder. Ancak Kur'an'ın bu kavrama yüklediği anlam, insanın zaman zaman unuttuğu Rabbini belirli sözlerle hatırlamasından çok daha geniştir. Zikir, Allah'tan gaflete düşmemektir. İnsanın Rabbiyle ilişkisini hayatının belirli zamanlarına ayırmadan, bütün varoluşuna taşımasıdır. Her an Allah'ı diliyle zikretmesi mümkün olmasa da O'nun huzurunda bulunduğunun bilinciyle yaşaması mümkündür. Bu bilinç, insanın düşüncelerine, tercihlerine ve davranışlarına nüfuz eder. Allah'ın her şeyi gördüğüne ve bildiğine inanan insanın, bu hakikati hayatının dışında tutarak yaşaması, imanıyla arasına görünmez bir mesafe koyması demektir.
“Beni anın ki ben de sizi anayım.” (Bakara, 152)
Bu ilahî hitabın üzerinde uzun uzun düşünmek gerekir. İnsan, kendisini var eden, yaşatan ve her an varlığını kendisine borçlu olduğu Rabbini anmaya çağrılıyor. Üstelik bu çağrı, Allah'ın kulunu anacağı müjdesiyle karşılık buluyor. Allah'ın hiçbir şeye muhtaç olmaması, insanın ise her bakımdan O'na muhtaç bulunması, bu ilişkinin mahiyetini kavramak için yeterlidir. İnsanın Rabbini anması kulluğunun gereğidir; Allah'ın kulunu anması ise hiçbir beşerî karşılıkla ölçülemeyecek bir lütuftur.
Kur'an'ın “Allah'ı anmak en büyük iştir.” (Ankebût, 45) hükmü, zikrin insan hayatındaki yerini tayin eder. Ayetin öncesinde vahyin okunması ve namazın kılınması emredilir; namazın hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyduğu bildirilir. Ardından gelen ve lezikrullâhi ekber ifadesi, bütün bu ibadetlerin özündeki Allah şuuruna dikkat çeker. Namazın insanı kötülükten uzaklaştırması, Allah'ın huzurunda bulunma bilincinin onun davranışları üzerindeki tesiridir. Zikrin büyüklüğü de bu ilişkinin değerinde ortaya çıkar. Nitekim ayetin tefsirinde, Allah'ın kulunu anmasının kulun Allah'ı anmasından daha büyük olduğu anlamı üzerinde de durulmuştur. İnsanın Rabbi tarafından anılmasından daha büyük hangi şerefi olabilir?
Ne var ki insan, unutmaya yatkın bir varlıktır. Dünya, bütün çekiciliği ve meşguliyetleriyle onun dikkatini sürekli başka yerlere çağırır. Kazanılması gereken şeyler, yetiştirilmesi gereken işler, korunması gereken menfaatler, gerçekleşmesi beklenen arzular... İnsan, bunların arasında yaşarken zamanla uğruna yaşadığı şeylerin neden yaşamaya değer olduğunu sorgulamaktan uzaklaşabilir. Hayatın araçları gayeye dönüşür; başlangıçta geçici olduğu bilinen şeyler, sanki hiç bitmeyecekmiş gibi sahiplenilir. Ölümün kesinliği bilinir fakat hayatın hesabı çoğu zaman ertelenir.
Gafletin insan üzerindeki hâkimiyeti, bu alışkanlıklarla derinleşir. Allah'ın varlığını inkâr etmeye ihtiyaç duymadan, O'nu hesaba katmadığı bir hayat kurabilir insan. İnandığı hakikatlerle meşgul olduğu hayat arasındaki uzaklık büyüdükçe, bu uzaklığı fark etme kabiliyeti de zayıflar. Nihayet insan, yaptıklarını sorgulamayı bırakır; içinde bulunduğu hâli hayatın tabii akışı olarak kabul etmeye başlar.
Kur'an'ın “Allah'ı unutan ve bu yüzden Allah'ın da kendilerine kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın.” (Haşr, 19) uyarısı, insanın önüne sarsıcı bir hakikat koyar. Allah'ın unutulmasıyla insanın kendisini unutması arasında kurulan ilişki tesadüfi değildir. İnsan, varlığının kaynağıyla ilişkisini kaybettiğinde kendi varlığını doğru değerlendireceği ölçüyü de kaybeder. Nereden geldiğini, nereye gittiğini ve kendisine emanet edilen hayatın hesabını düşünmeyen biri, kendi hakkında ne kadar bilgi sahibi olursa olsun, varoluşunun en önemli meselesinden uzaklaşmış demektir.
Kur'an'ın “Şüphesiz Rabbin gözetlemededir.” (Fecr, 14) hükmü, insanı sarsıcı bir hakikatle yüzleştirir. Allah'ın görmediği bir yer, bilmediği bir hâl, haberdar olmadığı bir an yoktur. İnsanın gizlediği niyet, söylemediği söz, kimselerin görmediği yerde işlediği amel O'nun ilminden uzak değildir. Zikir, her hâlde, her zamanda ve her yerde bu hakikatten gaflete düşmemektir. Murakabe ise Allah'ın kesintisiz gözetimi altında yaşadığının şuuruyla insanın kendisini hesaba çekmesidir. Kimsenin görmediği yerde de Allah görmektedir. Bu hakikati unutmayan insan, hiçbir yerde sorumluluğundan uzaklaşamaz.
Zikrin dildeki ifadesi, kulluğun vazgeçilmez bir parçasıdır. Resûlullah'ın (s.a.v.) “Dilin Allah'ı zikretmekten daima ıslak kalsın.” (Tirmizî, 3375) tavsiyesi, müminin hayatında zikrin sürekliliğini öğütler. Allah'ı tesbih etmek, O'na hamdetmek, tekbir ve tehlilde bulunmak, Peygamberimizin öğrettiği duaları ve zikirleri dilinden düşürmemek, kalbi gaflete karşı diri tutar. Kur'an'ın “Allah'ı çokça zikredin.” (Ahzâb, 41) emri de bu sürekliliği gerektirir. Dilin zikri kalbe nüfuz etmeli, kalpteki Allah şuuru insanın bütün hayatında karşılığını bulmalıdır. Dilin Allah'ı anması ne kadar kıymetliyse, hayatın bu zikre şahitlik etmesi de o kadar önemlidir.
Kur'an'ın “Rabbini tekbir et!” (Müddessir, 3) emri, Allah'ın büyüklüğünü hayatın ölçüsü kılmayı gerektirir. İnsan Allahu ekber derken hiçbir kudretin O'nun üzerinde olmadığını ikrar eder. Aziz ve Celil olan Allah'ı anan insan, O'nun huzurunda bulunduğunu unutarak günaha dalamaz; merhametsizliği, adaletsizliği, hırsızlığı, soygunu ve zulmü kendisine meşru göremez. Başkasının hakkına el uzatırken, güçsüzü ezerken, kendisine emanet edilene ihanet ederken Allah'ın kendisini gördüğünü bilir. Hiçbir otoriteyi O'nun hükmünden üstün, hiçbir menfaati O'nun rızasından değerli göremez. Kudreti kutsallaştıramaz, menfaati ilahlaştıramaz; çağın ürettiği seküler tanrılara boyun eğmez. Akidesini sahte kutsallıklardan ve şirkin her türlü tezahüründen korur. Allah'ı en büyük bilen insan, hayatında O'ndan daha büyük bir otorite tanıyamaz.
“Bilin ki kalpler ancak Allah'ı anmakla huzur bulur.” (Ra'd, 28) ayetindeki huzuru da bu çerçevede düşünmek gerekir. Dünya bütün sıkıntılarından arınmış bir yer değildir. İnsan kaybeder, üzülür, korkar, acı çeker; kimi zaman ağır imtihanlarla karşılaşır. Allah'ı hatırda tutmak, bütün bu hadiseleri aşan bir anlam ufkunu korumasını sağlar. Kendisine verilenlerin de elinden alınanların da mutlak sahibi olmadığını bilir. Hayatın tesadüfe terk edilmediğine, hiçbir iyiliğin zayi olmayacağına, hiçbir zulmün nihai hüküm olarak kalmayacağına inanır. Böyle bir iman, acıyı ortadan kaldırmasa da insanın acı karşısındaki duruşunu değiştirir.
Allah'ı anmak, insanın gaflete karşı sürdürdüğü bir mücadeledir. İnsan bir defa hatırlamakla ömür boyu hatırlayan bir varlığa dönüşmez. Dün kendisini derinden etkileyen bir hakikat, bugün alışkanlıklarının arasında unutulabilir. Bu yüzden Kur'an'ın tekrar tekrar hatırlatması, insanın sürekli hatırlatılmaya muhtaç oluşuyla ilgilidir. Kalbin diri tutulması emek ister. İrade, dikkat ve muhasebe ister. İnsan kendisini hayatın akışına bıraktığında, o akışın kendisini nereye götürdüğünü her zaman fark edemez.
Bu mücadelede insanın hataları da vardır. Kul yanılır, unutur, nefsine yenilir; fakat yeniden hatırlar, kendisini hesaba çeker ve Rabbine yönelir. Tövbenin insan hayatındaki yeri de buradadır. İnsan, düştüğü yerden kalkabilmek için hâlâ dönebileceği bir istikametin bulunduğunu bilmelidir. Allah'ı anmak, bu istikameti koruma gayretinin sürekliliğidir. Ömrün bütün hâllerinde O'nun rızasını aramaktır.
Dünyada insanı kendisine çağıran seslerin ardı arkası kesilmez. Her biri ondan zamanını, dikkatini ve ömründen bir parçayı ister. Günler bu çağrılara cevap vermekle geçer. Fakat bütün bu meşguliyetlerin sonunda insanı bekleyen bir karşılaşma vardır. Kur'an'ın insana tekrar tekrar hatırlattığı o karşılaşma: Rabbine dönüş.
Allah'ı anmak, bu dönüşü henüz hayattayken unutmamaktır.
