19 Kasım 2026 tarihli haberlere göre Ermenistan Başbakanı Paşinyan, Ermeni parlamentosunda yaptığı son konuşmasında da, son birkaç yıldır ifade etmeye çalıştığı tarihî vakıaları dile getirmeye çalışırken, 'Ermeni toplumunun, 1870'li yıllardan itibaren dış güçlerin etkisiyle yönlendirildiğini ve Türk/Türkiye karşıtlığının bu süreçte şekillendiğini' tekrar etmiştir. Söz konusu konuşma metninin içinde de Paşinyan, 'Ermeni Tehciri..' (Ermenilerin zorla göç ettirilmeleri) diye anılan '1915'de, Birinci Dünya Savaşı şartları içinde çekilen acılar'a değinerek, son zamanlarda dile getirdiği 'barışçı söylemleri'ni eleştirenlere tepki verip, 'Ermenistan'ın, Türkiye ve Azerbaycan ile -geri dönülemez bir barış sürecine doğru ilerlediklerini' de ifade ile, 'hazırladıkları yeni anayasa tasarısı referandumu gündeme geldiğinde, Ermenistan halkının, bu yeni anayasa tasarısına kabul oy vermesi halinde, barış anlaşmasını imzalayacağını; kabul edilmemesi halinde ise, vazifesinden ayrılacağını' da açıkça dile getirmiş bulunuyor..
Sözün burasında biraz nefeslenip, bu konuşmaların işaret ettiği Ermeni Tehciri ve öncesi- sonrası durumuna da değinelim.. Önce bu vesileyle belirtelim ki, Paşinyan'ın, '1870'lerden itibaren..' diyerek işaret ettiği konu, bir acı gerçeğe dayanmaktadır..
Çünkü 1877-78'de, patlak veren Osmanlı-Rus Harbi; Rus Ordularının, Osmanlı coğrafyasının doğusundan, Kafkasya'dan aşıp Doğu Anadolu'ya ve taa Bayburt'a; batıdan da Balkanlar'dan ilerleyerek İstanbul kapılarına, bugün Yeşilköy denilen (eski İstanbul'un eski havaalanının bulunduğu) mıntıkaya kadar ilerlemeleri ve Osmanlı'yı kıskaca aldıkları büyük felaket dönemi..
Yazımızın içinde sözkonusu olan 1915 Ermeni Tehciri'nin anlaşılması açısından Osmanlı İmparatorluğu'nun I. Dünya Savaşı sırasında , Doğu Anadolu'da Rus ordularıyla işbirliği yapan bazı Ermeni silahlı gruplarının isyanları ve ikmal hatlarına yönelik saldırıları üzerine, Dahiliye Nazırı Talat Paşa'nın, 24 Nisan 1915'te yayımladığı genelge ile imparatorluğun güney eyaletlerine güney eyaletlerine göç ettirmesi hadisesidir.
1918'de savaşın sona ermesinin ardından, Osmanlı Hükümeti, tehcir sırasında suç işleyenleri yargılamak üzere Divan-ı Harb-i Örfi mahkemelerini kurdu ve hayatta kalanların geri dönüşü için kararnameler yayımladı.
Nikol Paşinyan'ın geçen Ocak ayında İsviçre'deki bir toplantıda '1915 Hadiseleri' hakkında yaptığı açıklamalar da Ermenistan başkenti Erivan'da ülkede tartışmaya yol açtı..
Paşinyan, Zürih'te İsviçre Ermeni toplumu temsilcileriyle yaptığı bir toplantıda 1915 hadiseleriyle ilgili olarak, "Ermeni Soykırımı tarihini yeniden incelemeli, ne olduğunu, neden olduğunu, nasıl algıladığımızı ve kimin üzerinden algıladığımızı anlamalıyız" demişti.
Paşinyan, Ermeni medyasına yansıyan açıklamalarında da, "1939'da nasıl Ermeni Soykırımı gündemi yoktu da, 1950'de Ermeni Soykırımı gündemi ortaya çıktı?" diye de sordu.
Ermenistan Başbakanı ayrıca "Bu meseleleri konuşmalıyız. Bunlar, bu meseleyi çözebilmek için anlamamız gereken temel meseleler. Tarihimizi ve kimliğimizi anlamalıyız" dedi.
Türkiye ise, "büyük acılar yaşandığını" ve birçok Ermeninin hayatını kaybettiğini kabul ediyor ancak bunun "soykırım" olduğunu kabul etmiyor tabiatiyle.. Evet, o dönemde yüzbinlerle ifade olunan Müslüman Osmanlı vatandaşlarının da öldürüldüğü biliniyor.. Türkiye, ayrıca 1915 yılında "soykırım, jenosid " kavramının bile kullanılmadığını vurguluyor.
Ermenistan'ın eski başbakanlardan Vardan Oskanyan, Paşinyan'ın sözlerini "affedilemeyecek ve görmezden gelinemeyecek bir ihanet" olarak niteledi.
Ermenistan'da bir siyasi parti olan Ermeni Devrimci Federasyonu (Taşnaksutyun) da , Paşinyan'ın "Soykırım kurbanlarının hatırasına hakaret ettiğini" söyledi.
Paşinyan, satır aralarında ifade ettiği ve birlikte yaşanmış asırları saygıyla anan sözlerini, siyasî rakipleri tarafından, kendisine karşı kullanılabilecek mahiyette olacağını düşünerek dile getirmekten kaçınabilirdi.. Ama, Paşinyan, bu yöndeki sözlerini gizlemiyor ve son 2-3 senedir yaptığı konuşmalarla, geçmişteki ermeni siyasetçilerde görülmeyen bu yaklaşımla, nicelerine, 'İnşaallah daha akl-ı selîm bir noktaya doğru geleceğine' dair temennileri de söyletiyordu. Böyle bir beklenti Ermenilere de uzak değildir. Çünkü, Ermeniler, Osmanlı'nın onlarca farklı gruplardan oluşan gayrimuslim vatandaşları arasında, Selçuklular zamanından beri yüzlerce yıl, Müslüman halklarla o kadar kaynaşmışlardı ki, bundan dolayı, Ermeniler için, 'isyan ve ihanet etmeyen bir 'kavm-i necib' bir millet-i sâdıqa' ibaresi, birçok Osmanlı ediblerince bile kaydedilmişti. Ama, Paşinyan'ın isabetle belirttiği gibi, (özellikle bir kısım genç) Ermeniler, 1850'li yıllardan itibaren, Hinçak (Çan Sesi) ve Taşnaksutyun gibi Ermeni nasyonalisti örgütler etrafında örgütlenip, asırlarca birlikte yaşadıkları ve o devleti ayakta tutan Müslüman halklara karşı, güçlü saldırılar tertipleyecek noktaya sürüklenmişlerdi..
*
Hatırlayalım, Belçika'dan gelen Joris isimli bir Ermeni terörist, Yıldız Sarayı yakınındaki Yıldız Camiinde Cuma namazına giden Sultan 2. Abdulhamid'i saatli bombayla öldürmeye kalkışmış, ancak, Sultan'ın namaz sonrasında Hoca efendi'yle kısa bir konuşma yapmasıyla meydana gelen bir gecikme sırasında, saatli bomba Sultan'ın geçeceği yerde erken patlamış ve onlarca Müslüman da katledilmişti.. (Kendisi, ateist olan ve oğlu Hâlûk ise, 1960'lı yıllarda Amerika'da papaz olarak ölen) şair Tevfik Fikret, 'Bir Lâhzai Teahhur' (Bir anlık gecikme) başlıklı şiirinde 'Ey şanlı avcu, dâm'ını (tuzağını) beyhûde kurmadın; / Attın, fakat, yazık ki, yazıklar ki vurmadın!..' diyerek hayıflanmıştı..)
Özellikle İstanbul halkının o dönemdeki okumuş nesilleri en hafif deyimle, bir ümidsizlik ve çaresizlik içinde idiler.. Elbette, (Ölmez bu vatan.. Farz-ı muhal, ölse de hattâ, / Çekmez kürenin sırtı, bu tâbût-u cesîmi..) mısralarını terennüm eden şairler de ortaya çıkmaya başlamıştı..
Ayrıca, Kur'ân-ı Mubîn'in, (Bakara Sûresi'nde, 256'ncı âyette) net olarak ifade olunan 'Lâ ikrâhe fi'd-dîn (Dinde zorlama yoktur..)' prensibi, günü birlik ve günün hadiseleri içinde ileri sürülen bir ifade değil, bütün geçmiş enbiyaullah'ı da temsil eden Hz. Peygamber (S) eliyle insanlığa 14 asır önce sunulan 'vahy-i ilâhî'nin insan hak ve özgürlükleri konusundaki aslî ölçüsünü yansıtan bir temel prensip idi.. Evet, Osmanlı'nın belki de en güçlü tarafı, yönetimlerini elinde bulundurduğu çeşitli inanç, din, ırk, kavim gibi, sosyal ayırımlarda kullanılabilecek olan unsurlar konusunda, bu temel ilâhî düstura tâbi olmasıydı.
İşte o hengâmede, hele de 19. Yüzyıl'da, emperial güç odakları, 'Osmanlı'nın tarih sayfasından silinmesinin fırsatı ele geçebilir' zannıyla, sosyal bünyeleri daha bir etkileyen ırkçı nazariyelerin gelişmesine ağırlık verdiler..
Bu durum da, Osmanlı'nın sosyal bünyesindeki yığınla gayrimüslim toplumlar da, ayrılık ateşine kapıldıkları gibi; Müslüman unsurlar arasında bile, 'din birliği' yerine, 'dil birliği' veya coğrafî mıntıka aidiyeti gibi yeni birlik arayışları öne çıkmaya başlamıştı.
*
Dahası, işte o dönemde, sanayi devriminin mamûlleri dünya halklarını cezbediyordu.. Osmanlı toplumlarında ise, dünyada olup bitenlerden habersiz, uzak coğrafyalardaki kitleler bile, bir mal alacakları zaman, 'Avrupası olsun!.' diyorlardı..
İşte bütün o ideolojiler curcunası içinde, devletlerin idarecileri, düşünce adamları, devletlerin bir güç odağına dayanması gerektiğini ileri sürerken; 1860'lı yıllarda, Abraham Lincoln'ün başkanlık yaptığı ABD, birliğini koruyordu. Amerika Birleşik Devletleri, 'kuzey-güney eyaletleri' olarak iki ana gruba ayrılıp, birlikten ayrılmak buhranına kapıldıkları zaman, Amerika'daki 1860-1865 arasındaki iç savaşta, birlik tarafdarı olan cebhenin kazanmasından sonra, birliğini hâlâ da koruyor. (Her ne kadar, o zafer dolayısıyla tertip olunan bir kutlama gecesinde, tiyatroda bir temsili izlemekte olan Lincoln'ün öldürülmesinden ve böylece asıl tiyatronun sahnelenmesinden sonra) 160 yıldır, birliğin kutsandığı bir dönemi hâlâ koruyorlar. Avrupa ülkeleri de, geçirdikleri iki büyük Dünya Savaşı'ndan sonra, yine kendi halklarını etrafında toplayacakları bir ideoloji ve inanç etrafında birlik olmanın vazgeçilemezliği fikrine daha bir bağlı gözüküyorlar..
*
Ve böyle bir durumda, 8 milyarı aşan dünya nüfusunun dörtte birinin oluşturan, yani 2 milyara yakın bir nüfusa sahib olan Müslüman dünyasındaki parça-bölüklük hâlâ devam ediyor. Her dünya görüşü, ideolojisi dünyadaki etkinliğini artırmak isterken; biz Müslüman Dünyası olarak ise, yazık ki, 210'e yakın devletten 55'inin halklarının büyük ekseriyetini Müslümanlar teşkil ettiği halde, dünya sahnesinde daha bir güçlü yer almak fikrine mesafeli durmamız gerektiğini söyleyenler, hattâ inanç değerlerimizi kendi coğrafyalarımızda bile 'hâkim değerler ölçüsü' olarak söz konusu etmekten kaçınanlar 'had bilmek' adına mazeretler ileri sürebiliyorlar..
STAR
