“Devredilemez Mülkiyet”te insanın ardından yaşamaya devam eden sözü üzerinde durmuştuk. İnsan malını, makamını, eşyasını bırakıp gider; sözü onun adına konuşmayı sürdürür. Fakat kalıcılık, tek başına bir değer değildir. İftira da yaşayabilir. Ardımızda bir iyilik bırakabileceğimiz gibi, kapanmayacak bir yaranın sahibi de olabiliriz. Bu yüzden sözün ömrü kadar, hangi ölçüyle söylendiği de önemlidir.
Kur’an’da “kavl”, isim ve mastar olarak 92 defa; “söylemek” anlamındaki ق و ل kökü, bütün türevleriyle 1.722 defa geçer. “Dedi”, “dediler”, “de ki” gibi fiiller de bu sayıya dahildir. Bu geniş kullanım içinde söz, insanın hakikatle ve başkalarıyla ilişkisini açığa çıkarır. Bir hadiseyi anlatışımız, bir insana yakıştırdığımız sıfat, haksızlık karşısında seçtiğimiz ifade bizi de tarif eder. Sözü biz seçeriz; fakat doğruluğun ölçüsünü seçme yetkimiz yoktur. Söz bize aittir; hakikat bizim mülkümüz değildir.
Bugün bu ayrımı sık sık unutuyoruz. Çok paylaşılan cümleyi doğruya, büyük tepki doğuran konuşmayı değerli söze yakın sayıyoruz. Oysa tekrar, delilin yerini tutmaz. Binlerce kişinin taşıdığı bir yalan, kalabalığın omuzlarında hakikate dönüşmez. Duyulma arzumuz doğruluk kaygımızı bastırdığında, kendi sesimizin yankısını haklılığımızın kanıtı sanmaya başlarız.
Sözün tartısını söyleyenin kudreti de bozar. Bir işçinin dile getirdiği mesele yakınma sayılırken aynı tespit bir yöneticinin ağzından çıktığında önem kazanabilir. Güçlünün iddiası hükme dönüşür; zayıfın hakikati kendisine bir dinleyici arar. Oysa makam bir cümleyi doğru kılmaz, güçsüzlük de bir tanıklığın değerini düşürmez. Sözün mizanı sıdk ve hakikattir. İktidar sahibinin sözü de bu mizana tabidir. Zayıfı dinlemek ise bir ihsan sayılamaz; hakikatin kimden geleceğini nüfuz sırasına göre belirleyemeyiz.
Kur’an’ın emrettiği kavl-i sedîd, doğru, sağlam ve isabetli sözdür (Ahzâb, 70). Bu ölçü, gerçeği aktarma biçimimizi de kapsar. Bir haberin unsurları tek tek doğru olduğu hâlde seçilişleri ve sıralanışları okuyucuyu yanlış bir hükme götürebilir. Kelimelerin doğruluğu, kurulan anlamın adaletsizliğini örtmez. Gerçeğin işimize gelen kısmını büyütüp kalanını sakladığımızda sözümüzü çıkarımıza göre kurmuş oluruz.
Sözün sağlamlığı, dayandığı bilginin sağlamlığından başlar. “Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme” emri (İsrâ, 36), dilin önüne bir bilgi sorumluluğu koyar. Zan, hakikatin yerini tutmaz (Yûnus, 36). Bir başlık hadiseyi, kısa bir görüntü bütün gerçeği vermez. Hele insanların haysiyeti hakkında konuşurken şüphemizi hükme dönüştüremeyiz. Bilmek, kaynağı araştırmayı ve delilin sınırını görmeyi ister. “Bilmiyorum” diyebilmek de bu dürüstlüğün parçasıdır. Bilmediği yerde kesin konuşan insan, kanaatine hakikatin yetkisini verir.
Doğruyu söylemenin insanla ilişkimizi nasıl kurduğu, kavl-i ma‘rûfta belirginleşir. İyiliği ve hakkaniyeti gözeten bu söz, muhatabın haysiyetini korur. Kur’an’ın güzel bir sözü ve bağışlamayı, ardından incitme gelen sadakadan üstün tutması bundandır (Bakara, 263). Yardım ettiğimiz insanı mahcup ediyor, ihtiyacını kendi iyiliğimizin gösterisine dönüştürüyorsak verdiğimize bir de tahakküm ekliyoruz demektir. İhtiyaç, kimsenin haysiyetini başkasının tasarrufuna açmaz.
Emr-i bi’l-ma‘rûf ve nehy-i ani’l-münker ise söze toplumsal bir vazife yükler. İyiliği emretmek ve kötülükten sakındırmak, şahit olduğumuz haksızlık karşısında bizi sorumlu tutar (Âl-i İmrân, 104). Kendi çevremizin yanlışını örterken başkasının kusurunu teşhir etmek, bu vazifeyi tarafgirliğe dönüştürür. Güçsüze karşı cesur, güçlü karşısında suskun bir dil, iyiliğin ölçüsünü güç ilişkilerine teslim eder. Bununla birlikte kötülüğe itiraz eden kişi, kendisini hükmün dışında tutamaz. Başkasını çağırdığı iyilik, kendi hayatında da karşılık bulmalıdır.
Hakikate sadakat, doğruyu söylemenin aleyhimize sonuç doğuracağı yerde sınanır. Makamımızı, kazancımızı, çevremizin teveccühünü kaybetme ihtimali belirdiğinde sözün bedeli ortaya çıkar. İnsan bazen susuşunu ihtiyat, geri çekilişini hikmet diye adlandırarak korkusunu kendisinden saklar. Her susuş kaçış değildir; fakat konuşmanın bize zarar verecek olması, susmanın haklılığına yetmez. Cesaret, hakikatin gerektirdiği yerde kendi rahatımızdan vazgeçebilmektir. Haksızlığa uğrayanın sesini duyuramadığı yerde konuşabilecek olanların susması, onu yalnız bırakır. Sözün mizanı, bedelinden korktuğumuz için içimizde tuttuğumuz hakikati de tartar.
Hakikatin üzeri, doğruyu bilenlerin susmasıyla da örtülebilir. Bir haksızlığın açığa çıkması bizim şahitliğimize bağlıysa sözümüzü esirgemek, başkasının hakkına ulaşmasını engelleyebilir. Her susuşun anlamı aynı değildir; fakat bildiğini saklayan insan, susmasının kimi koruduğunu sormalıdır. Kendi güvenliğimizi veya menfaatimizi gözetirken haksızlığı görünmez kılabiliriz. Hakikat bizim susmamızla değişmez; insanların ona ulaşma imkânı değişir. Bu yüzden sözün sorumluluğu, dilimizden çıkanlarla birlikte, bildiğimiz hâlde karanlıkta bıraktıklarımızı da kapsar.
Bu cesaretin dili de ölçüye muhtaçtır. Hz. Musa ile Hz. Harun’a, Firavun’a giderken kavl-i leyyin, yani yumuşak söz emredilir (Tâhâ, 44). Hakikatin açıklığıyla hitabın yumuşaklığı birlikte mümkündür. Haklılık, hakarete ruhsat vermez. Firavun’a söylenecek sözün bile bir edebi varsa öfkemizi doğruluğumuzun delili sayamayız. Yumuşak söylemek, söylenmesi gerekeni eksiltmek değildir.
Kavl-i belîğ, muhatabın içine işleyen sözdür. Nisâ suresinin 63. ayetinde, münafıkların tutumları karşısında öğüt verilmesi ve kendilerine tesirli söz söylenmesi istenir. Buradaki hitap, insanı kendi davranışıyla yüzleştirir. Bugünse etkiyi kolayca alkışla ölçüyoruz. Herkesin bizi beğendiği bir konuşmanın sonunda hiç kimse kendisine bir soru sormamış olabilir. Sözün vicdana ulaşıp ulaşmadığını, topladığı alkıştan anlayamayız.
Anne babaya yöneltilmesi istenen kavl-i kerîm, hürmet taşıyan sözdür (İsrâ, 23). Yabancılardan esirgemediğimiz sabrı evimizde tüketirken bu ölçüyle yüzleşiriz. Hürmetin değeri, muhatabın bize karşılık verme gücünün azaldığı yerde belirginleşir. Kavl-i meysûr da yardım edemediğimiz kişiye gönül alıcı söz söylemeyi öğretir (İsrâ, 28). Her talebi karşılayamayız; fakat imkânımızın sınırı, nezaketimizin sınırı olmak zorunda değildir. Veremediğimizde de incitmemek elimizdedir.
Vahyin kendisi hakkında kullanılan kavl-i sakîl, bu sorumluluğun ağırlığını önümüze getirir. Müzzemmil suresinin 5. ayetindeki “ağır söz”, Kur’an’dır; ağırlığı, değeri ve yüklediği yükümlülüklerle ilgilidir. Bir ayeti paylaşmakla onun hükmünü taşımak arasındaki farkı burada düşünmeliyiz. Adaleti anlatan ayet, menfaatimize aykırı düştüğünde de bizi bağlar. Vahyin ağırlığı, hayatımızda istediği değişiklikte hissedilir. Dilimizde kolayca dolaşan hüküm, kararlarımızı değiştirmiyorsa o sözle ilişkimizi sorgulamalıyız.
Kavl-i fasl, Kur’an’ın hak ile bâtılı ayıran söz oluşunu bildirir (Târık, 13). Bu ayrımı gözetmek, kelimelerin hadiselerin üzerini örtmesine razı olmamayı gerektirir. İşgale “güvenlik”, sivillerin ölümüne “istenmeyen sonuç” dediğimizde adlandırma yoluyla hükmü de değiştiririz. Dil, haksızlığı olağanlaştırmanın aracına dönüşebilir. Sözün ahlakı, olanı doğru adlandırmayı ister. Kendi yorumumuzu vahyin kesinliğiyle sunmaktan sakınmak da aynı dürüstlüğün gereğidir.
Kavlü’z-zûr, uzak durulması emredilen yalan ve asılsız sözdür (Hac, 30). Bir iddianın tarafımıza yarar sağlaması, doğruluğuna hiçbir şey eklemez. “Ben söylemedim, sadece paylaştım” diyerek sorumluluktan kurtulamayız. İftirayı aktarırken başkasının sözüne kendi irademizi ekleriz. Artık o söz bizim tercihimizle de yol almaktadır.
Bütün bu ölçüler, konuşan insanın nasıl biri olacağını da belirler. Gerçeği sürekli çıkarına göre eğip büken kişi, zamanla kendi mazeretlerine inanır. Her susuşunda korkusuna yeni bir gerekçe bulan insanın sonraki susuşu kolaylaşır. Doğruyu bedeliyle birlikte üstlenen ise iradesini o doğruda sağlamlaştırır. Söz böylece sahibinin karakterinde yer eder. Söylediklerimiz ve söylemekten kaçındıklarımız, kim olduğumuza katılır.
“Devredilemez Mülkiyet”in yükü burada düğümlenir. Sözü seçmekteki irademiz, onun sonuçları karşısındaki sorumluluğumuzu doğurur. Cümlemizi başkalarına aktarabilir, geri alabilir, hatta unutabiliriz; fakat yol açtığı şeyler irademizin dışında yaşamayı sürdürebilir. Bir özür, verilen zararı her zaman gidermez. Bir düzeltme, iftiranın ulaştığı herkese ulaşmaz. Sözle kurduğumuz ahlaki bağ, onu artık hatırlamıyor olmamızla çözülmez.Ardımızda kalan sözün kimin hakkını koruyacağını, kimin yarasını açık tutacağını düşünerek konuşmalıyız.
Sözün mizanı, insanın kendi arzusunu aşan bir ölçüyü kabul etmesiyle kurulur. Bu ölçü güçlüyü ve zayıfı, kendimizi ve başkasını aynı hükmün karşısına getirir. Makamımızın, öfkemizin, aidiyetimizin bize ayrıcalık sağlamadığı yerde hakikate sadakatimiz sınanır. Kur’an’ın söz için koyduğu ölçüler, konuşanı söylediği doğruya bağlar; başkasına yönelttiği hükmün altına kendi nefsini de koymasını ister. Sözün asıl ağırlığı burada ortaya çıkar: İnsan, sözüyle başkasını tartmadan önce aynı mizanda kendisi tartılmayı göze almalıdır.
