En derin uykulardan kaldırandır sözüm,
Güne el koyanları yıldırandır sözüm.
Zamanı zemini daralmış olanlara,
Gönüllerince zemindir, zamandır sözüm.
Dünya bir benimdir diyenlere derim ki,
Bu sofrayı herkeslere açandır sözüm.
Varsın günün sultanları değer vermesin,
Onlar göçüp gidince de sultandır sözüm.
- Dördüncü Murad tiyatrosunda Nef‘î’nin ağzından, Turan Oflazoğlu-
Söz kalır.
Bir hükümdarın elinde ordu, hazine, mühür vardır. Bir işaretle kapılar açılır, bir işaretle kapanır; insanlar sürülür, hapsedilir, öldürülür. Şairin elinde ise bunların hiçbiri yoktur. Onun elinde söz vardır. Hükümdar şairin hayatına son verebilir; fakat öldürdüğü insanın daha önce söylediği sözü söylenmemiş hâle getiremez. Turan Oflazoğlu’nun Dördüncü Murad tiyatrosunda Nef‘î’nin ağzına bıraktığı şiirdeki gerilim de buradadır. Bir tarafta hükmeden, öte tarafta konuşan vardır. İlk bakışta kudretin kimde olduğu bellidir. Zaman araya girdiğinde saraylar el değiştirir, ordular dağılır, fermanların hükmü kalkar, saltanatlar tarihin içine çekilir. Söz ise kendisini söyleyen insanın ömrünü aşabilir.
İnsan, sahip olduğu şeylerden daha kısa ömürlüdür. Üzerinde oturduğu bir çul bile ondan uzun yaşayabilir. Evi, toprağı, kitabı kendisinden sonra kalabilir. İnsan bunlara “benim” der; ölüm geldiğinde bu zamirin hükmü sona erer. Dün onun olan bugün başkasınındır. Mülk kalır, mâlik değişir. Kur’an’ın “Göklerin ve yerin mirası Allah’ındır” (Âl-i İmrân, 180) buyruğu insanın sahipliğini nihai sınırına götürür. İnsan bir müddet tasarruf eder, sonra kendisine bırakılmış olanı bırakır.
Söz de geride kalır, fakat eşya gibi kalmaz. Bir insanın evi yüz yıl sonra ayaktaysa, artık başka birinin evi olabilir. Söylediği bir cümle yüz yıl sonra hâlâ yaşıyorsa, başka birinin cümlesi olmaz. Başka ağızlar onu söyleyebilir, başka eller yazabilir, başka diller taşıyabilir. Çünkü eşya sahip olunandır; söz sâdır olandır.
İnsan dili hazır bulur. Kelimeler ondan önce vardır ve ondan sonra da olacaktır. Fakat o kelimelerle kuracağı hüküm henüz yoktur. İnsan görür, düşünür, kabul eder, reddeder ve konuşur. Dil müşterektir; söz belirli bir idrakten ve iradeden geçerek belirli bir insandan sâdır olur. Abdülkāhir el-Cürcânî’nin Delâilü’l-İ‘câz’da sözün söyleyenine nispetini kelimelerin kendisinde değil, onların meydana getirdiği nazımda araması bundandır. Kelimeler herkesindir; fakat insan onlarla kendi hükmünü kurar.
İnsan malıyla kendisini örtebilir; makamıyla olduğundan büyük görünebilir; evi, serveti, elbisesi onun hakkında yanlış bir kanaat verebilir. Söz ise başka türlüdür. İnsan konuştuğunda dünyaya yalnız ses bırakmaz, kendisinden bir hüküm çıkarır. Neyi hak, neyi bâtıl; neyi güzel, neyi çirkin; neyi değerli, neyi değersiz gördüğünü ele verir. Yalan bile bundan kurtulamaz. Yalan, hakikati örterken yalancıyı açığa çıkarır. Söz öze dairdir.
Bu yüzden söz yalnız hakkında konuştuğu şeye yönelmez; dönüp söyleyenine de şahitlik eder. Bir âlimin kitabını yüzyıllar sonra açtığımızda yalnız ne söylediğini değil, neyi delil saydığını, neyi reddettiğini, hakikati nerede aradığını da görürüz. Bir zalimin sözü zulmüne, bir yalancının sözü yalanına, hikmet sahibinin sözü hikmetine kendisinden sonra da şahitlik edebilir. Söz, insanın âlem hakkında verdiği hükümdür, ve o hükmü veren insan hakkında da bir hüküm olur.
Üstelik insan, söylediği sözün geleceğine bütünüyle hükmedemez. Söz bir kere işitilmişse başka bir hafızaya girmiştir. Nakledilebilir, yazılabilir, çoğaltılabilir; söyleyenin hiç tanımayacağı insanlara ulaşabilir. İnsan sözünden dönebilir, onu düzeltebilir, özür dileyebilir; fakat onu hiç söylenmemiş hâle getiremez. Söz, insandan ayrılabildiği için kalır; insandan sâdır olduğu için ona ait kalır.
Yazı bu kalıcılığın büyük imkânlarından biridir. Câhiz, Kitâbü’l-Hayevânda kitabı “susturduğunda sessiz, konuşturduğunda beliğ” diye anlatır. Kitap yüzlerce yıl susabilir; bir insan onu açtığında ölmüş birinin sözü yeniden muhatap bulur. Söyleyenin sesi unutulmuş, yüzünü hatırlayan son insan da ölmüş olabilir. Yazı sesi saklamaz; sözü sesin ömründen kurtarır.
Kitabın kendisi de fânidir. Kâğıt sararır, cilt dağılır, nüsha yanar; fakat söz başka bir nüshaya geçebilir. Bugün Gazâlî’nin bir kitabını satın alan insan o nüshanın sahibidir. Onu satabilir, bağışlayabilir, miras bırakabilir; Gazâlî’nin sözünün sahibi olamaz. Söz başka ağızlara, başka kitaplara, hatta başka dillere geçebilir. Taşıyıcısı değişir, nispeti değişmez. Söz intikal eder; fakat devrolmaz.
Her söz elbette tarihte yaşamaz. Nice söz unutulmuş, nice kitap kaybolmuş, nice insanın sesi kendisiyle birlikte tarihî hafızadan çekilmiştir. Fakat unutulmakla hiç söylenmemiş olmak aynı şey değildir. Kitap yanabilir, yazı silinebilir, sözü işiten son insan ölebilir; söylenmiş olanı söylenmemiş hâle getirmek mümkün değildir.
Sözün bu ağırlığı, insana yalnız söylediğinin değil, sustuğu yerin de mesuliyetini yükler. Her sözü söylemek meziyet değildir; her susuş da vakar değildir. Yerinde susmak insanı boş sözden, acele hükümden ve başkasının hakkına girmekten korur. Fakat hakikatin söylenmesi gereken yerde susmak, sükûtun vakarından çıkıp korkunun sığınağına dönüşebilir.
İslâm’ın söz ahlâkı bu iki sınırı birlikte gözetir. İnsan dilini lüzumsuz sözden korumakla mükelleftir; hak karşısında dilsizleşmekle değil. Hz. Peygamber’in zalim yönetici karşısında söylenen hak sözü cihadın en faziletlilerinden sayması, sözün gerektiğinde bedel taşıyan bir amel olduğunu gösterir. Çünkü bazı zamanlarda konuşmak yalnız konuşmak değildir; insanın kendi selâmetiyle hakikat arasında yaptığı tercihtir. Bir ömürden geriye birkaç cümle kalabilir; fakat o cümleler tam söylenmesi gereken yerde söylenmişse, ömrün ağırlığını taşıyabilir. İnsan çok şey de söyleyebilir ve geriye söz kalabalığından başka bir şey bırakmayabilir. Sözün değeri çokluğunda değil, hakikatle kurduğu nispettedir.
İnsan, susulması gereken yerde sözünü nefsinden; konuşulması gereken yerde sözünü korkusundan esirgemelidir. Çünkü insan yalnız söylediği yanlış sözlerden değil, söylemesi gerektiği hâlde sustuğu hakikatlerden de kendisine bir miras bırakır.
Kur’an’ın “İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında onu gözetleyen, yazmaya hazır bir gözcü bulunmasın” (Kāf, 18) buyruğu, sözün mesuliyetini insan hafızasının ötesine taşır. İnsanlar unutabilir; Allah’ın ilmi unutmaz. İnsan sözünü dünyadan geri alamadığı gibi, kendi amelinden de çıkaramaz. Söz ağızdan ayrılır; mesuliyet sahibinden ayrılmaz.
İnsan geride çok şey bırakır. Malı el değiştirir, makamı başkasına geçer, saltanatı çöker, adı unutulabilir. Sözü de unutulabilir; fakat kaldığı müddetçe söyleyenin adına yaşamaya devam eder. Başka ağızlarda söylenir, başka eller tarafından yazılır, başka dillere çevrilir. Eşya el değiştirir; söz zaman, mekân, dil ve ses değiştirir. Bütün bu değişmelerin içinden geçerken bir zamanlar kimden sâdır olduğu değişmez.
İnsan gider; söz kalır. Çünkü söz insanın sahip olduğu şeylerden biri değil, kendisinden sâdır olan, kendisine şahitlik eden ve mesuliyeti yine kendisine dönen bir hükümdür. İnsan dünyadaki mülkünü devredebilir; sözünün ne kendisine nispetini ne de mesuliyetini bir başkasına devredebilir.
Söz, insanın devredilemez mülkiyetidir.
