Sudan'daki iç savaşın üzerinden üç yıl geçti ve ülke tanınmaz hale geldi. 40.000'den fazla insan öldü, nüfusun dörtte birini oluşturan yaklaşık 14 milyon kişi evlerinden kaçmak zorunda kaldı ve ülke genelindeki sivil altyapı büyük ölçüde hasar gördü.

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın (UNDP) Sudan'daki temsilcisi Luca Renda, Al Jazeera'ye verdiği demeçte, "Sadece bir krizle karşı karşıya değiliz; bir ülkenin geleceğinin sistematik olarak aşındırılmasına tanık oluyoruz" dedi.

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ve Güvenlik Çalışmaları Enstitüsü tarafından hazırlanan bir rapor, ordu ile paramiliter Hızlı Destek Kuvvetleri (RSF) arasındaki güç mücadelesi nedeniyle 2023'te başlayan savaştan bu yana Sudan'ın ekonomik çöküşünün boyutlarını ortaya koyuyor.

Rapora göre, en iyimser senaryoda bile, yani 2026'da barışın sağlanması durumunda bile, Sudan'ın gayri safi yurtiçi hasılasında (GSYİH) 2043 yılına kadar tahmini 18,8 milyar dolar kayıp yaşayacağı belirtiliyor; bu da savaşın ülkenin ekonomik gidişatını ne kadar derinden değiştirdiğini gösteriyor.

Raporda, zararın sadece ekonomik faaliyet kaybıyla sınırlı kalmadığı, tarım, sanayi, hizmetler ve devlet kurumları da dahil olmak üzere ekonominin temellerini etkilediği uyarısında bulunuldu.

İşte dünyanın en yoksul ülkelerinden biri olan Sudan'ın savaştan nasıl etkilendiğine dair bir bakış.

Savaş, Sudan'ın altyapısını ve temel hizmetlerini nasıl etkiledi?

Sudan'ın altyapısının tahrip edilmesi ve günlük yaşamı ve ekonomik faaliyetleri destekleyen sistemlerin çökmesi, ülkeye çok büyük bir ekonomik maliyet yükledi.

UNDP tahminlerine göre, Sudan yalnızca 2023 yılında GSYİH'sinde 6,4 milyar dolarlık bir kayıp yaşadı; Renda'nın belirttiğine göre bu kayıp, büyük ölçüde altyapının tahrip edilmesinden kaynaklanan "Sudan ekonomisinin tüm önemli bölümlerinde eş zamanlı bir çöküşü" yansıtıyor. Sudan'ın GSYİH'si 2023 yılında 26 milyar dolardı; bu yıl, ordu komutanı Abdülfettah el-Burhan ve RSF lideri Muhammed Hamdan Dagalo'nun iktidar mücadelesi sırasında çatışmalar patlak vermişti.

Çatışmalar tarım arazilerine, sulama sistemlerine ve ulaşım ağlarına zarar vererek ekili alanların %15 oranında azalmasına yol açtı. Şehir merkezlerinde ise fabrikaların ve elektrik şebekesinin yıkılması, sanayi faaliyetlerinin yaklaşık %90 oranında çökmesine, işletmelerin kapanmasına ve iş kayıplarına neden oldu.

Elektrik üretim kapasitesinin %40'ına kadar kayıp yaşandı ve hayati önem taşıyan su altyapısı tahrip edildi veya ele geçirildi, bu da toplulukların temiz su ve sanitasyon hizmetlerinden mahrum kalmasına yol açtı.

Renda, Al Jazeera'ya verdiği demeçte, "Altyapının tahrip edilmesi sadece yerinden edilmeye yol açmakla kalmıyor, aynı zamanda yerinden edilen insanların yeterli konut edinmelerini veya temel hizmetlere erişmelerini son derece zorlaştırıyor" dedi.

Su sistemlerinin çökmesiyle birlikte kolera da dahil olmak üzere hastalık salgınları yayıldı; bu durum zaten zayıflamış olan sağlık sektörüne daha fazla yük bindirdi ve uzun vadeli iyileşme maliyetlerini artırdı.

Dünya Sağlık Örgütü, çatışma bölgelerinde sağlık tesislerinin %14'ünden azının tam kapasiteyle çalıştığı 200'den fazla saldırıyı doğruladı. Binlerce okul kapandı veya hasar gördü, bu da milyonlarca çocuğun eğitimini aksattı.

Sudan'ın işgücü piyasasına ne oldu?

Bir zamanlar Sudan ekonomisinin bel kemiği olan ve işgücünün yaklaşık yüzde 65'ini istihdam eden tarım, savaş nedeniyle ağır darbe aldı. Ekili alanlar küçüldü ve kırsal kesimdeki geçim kaynaklarını olumsuz etkiledi. Gelir ve gıda için tarıma bağımlı birçok kırsal topluluk ekonomik temelini kaybetti ve daha önce milyonlarca aileyi geçindiren bu sektör zayıfladı.

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'na (UNDP) göre, ortalama gelirler 1992'den beri görülmeyen seviyelere geriledi; bu da ekonomik şokun derinliğini ve ülke genelindeki hane halkları üzerindeki etkisini vurguluyor.

Önemli ekonomik merkezlerdeki imalat faaliyetlerinin yaklaşık yüzde 90'ı yok oldu ve binlerce iş kaybı yaşandı. Aynı zamanda, Sudan'da birçok insan için hayati önem taşıyan kayıt dışı ekonomi, kaynak kıtlığı ve yerinden edilme nedeniyle küçük işletmelerin ve pazarların kapanmasıyla daraldı.

Yerinden edilme, krizi daha da derinleştirdi; 14 milyondan fazla insan evlerinden zorla çıkarıldı ve hem resmi hem de kayıt dışı işlerden uzaklaştırıldı, bu da geçimlerini sağlamayı giderek zorlaştırdı.

Savaş, Sudan'ın petrol endüstrisine ne yaptı?

Yaygın istikrarsızlık ve altyapı hasarı nedeniyle petrol üretimi düştü. Daha önce günde 100.000 varile kadar petrol işleyen ve Sudan'ın yakıt ihtiyacının yaklaşık yarısını karşılayan Hartum rafinerisi (El-Ceili), Temmuz 2023'ten beri faaliyette değil.

Rafineri yetkilileri, 2024 ve 2025 yıllarındaki tekrarlanan grevler sonrasında tesisin bazı bölümlerinin tahrip olduğunu ve diğer bölümlerin de tamamen yenilenmesi gerektiğini söyledi.

2025 yılında ordu tarafından geri alınmasına rağmen , tesis halen faaliyette değil.

Başka yerlerde de önemli altyapı hasar gördü. Port Sudan'a ham petrol taşıyan boru hatları savaş kaynaklı hasar nedeniyle kapanırken, Heglig'deki tesisler de RSF insansız hava aracı saldırıları nedeniyle sekteye uğradı.

Savaşın fiyatlar üzerindeki etkisi ne oldu?

Sudan poundunun ve tedarik zincirlerinin çökmesi, Sudan genelinde yaşam maliyetlerinde keskin bir artışa neden oldu.

Sudan Merkezi İstatistik Bürosu'na göre, savaş öncesinde dolar karşısında yaklaşık 570 seviyesinde olan pound, bugün 3.500 ile 3.600 arasına geriledi. Bu düşüş, ithalatı pahalı hale getirdi.

Sonuç olarak, gıda fiyatları fırladı. Başkent Hartum'da, daha önce altı dilim ekmek alınabilen dört dilim ekmek şimdi yaklaşık 1.000 pound'a mal oluyor. Sudan Tribune'ün aktardığı tüccarlara göre, Gezira Eyaleti'nde 50 kg'lık bir çuval şeker 155.000 pound'dan 175.000 pound'a, bir torba çimento ise 35.000 pound'dan 55.000 pound'a yükseldi.

Ev ihtiyaç maddelerinde de aynı trend yaşandı. Port Sudan'da 7 litrelik (yaklaşık 2 galon) bir yemeklik yağ kabının fiyatı 30.000 pounddan 35.000 pounda yükseldi ve bu da aile bütçeleri üzerinde daha fazla baskı oluşturdu.

Ulaşım ve yakıt maliyetleri de önemli ölçüde arttı. Wad Madani'de otobüs ücretleri yaklaşık yüzde 50 arttı. Bazı bölgelerde rikşa ücretleri neredeyse iki katına çıktı ve birçok bölgede yakıt fiyatları litre başına 7.000 pound'u (1 quart) aştı.

Ancak ücretler enflasyona yetişemediği için birçok hane halkı temel ihtiyaçlardan mahrum kaldı. UNDP'ye göre, nüfusun neredeyse yarısı şu anda ciddi gıda kıtlığı yaşıyor ve yerinden edilmiş hanelerin yaklaşık yüzde 90'ı yeterli gıda alamayacaklarını bildiriyor.

Ekonomik çöküş Sudan halkı için ne anlama geliyor?

Sudan ekonomisinin çöküşü yalnızca rakamlarla anlaşılamaz.

Renda, "Nisan 2023'ten sonra Sudan'da doğan bir çocuk, bakımını üstlenmesi gereken hastanenin muhtemelen kapalı olduğu, eğitimini alması gereken okulun muhtemelen işlevsiz olduğu ve destek vermesi gereken ailenin muhtemelen yerinden edildiği bir dünyaya giriyor" dedi ve bunun "kayıp çocukluklar, kayıp eğitim, kayıp sağlık" ile sonuçlandığını sözlerine ekledi.

Şu anda yaklaşık 34 milyon insan yardıma muhtaç durumda ve 19 milyon insan ciddi gıda kıtlığıyla karşı karşıya.

İnsan  kaybı şimdiden gözle görülür durumda. Savaşın başlamasından bu yana yaklaşık 5,6 milyon çocuk doğdu ve bunların çoğu sağlık tesislerinin faaliyet göstermediği koşullarda dünyaya geldi.

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'na (UNDP) göre, bazı bölgelerde okulların yalnızca yaklaşık yüzde 20'sinin faaliyette olması nedeniyle yaklaşık 19 milyon çocuğun eğitimi ciddi şekilde aksamıştır.

Süregelen savaş Sudan'ın geleceği için ne anlama geliyor?

Savaş, şimdiden ölümlere, travmalara ve derin kayıplara yol açarak Sudan'ın geleceğine uzun bir gölge düşürdü ve hayatları şiddetle şekillenen bir neslin umutlarını kararttı.

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tahminlerine göre, çatışmalar 2030 yılına kadar devam ederse, Sudan ekonomisi 2043 yılında savaş olmasaydı olacağından yaklaşık 34,5 milyar dolar daha küçük olacak ve kişi başına düşen GSYİH yaklaşık 1.700 dolar azalacaktır.

Aşırı yoksulluk nüfusun yüzde 60'ını aşacak ve 34 milyon insanı daha yoksulluğa itecektir.

Renda, savaşı "iyileşme için giderek küçülen bir fırsat" olarak tanımladı ve çatışmanın her ayının daha derin ve geri döndürülemez hasarlara yol açtığını belirtti.

Al Jazeera'ye verdiği demeçte, "Her geçen ay can kayıplarına ve yapısal hasarın derinleşmesine neden oluyor," dedi. "En acil öncelik çatışmayı durdurmaktır."

"Şimdi yapılacak seçimler, Sudan'ın gidişatının tersine çevrilip çevrilemeyeceğini belirleyecek," dedi.