Mahmoud Hassan / Middle East Monitor
Mısır Cumhurbaşkanlığı’nın resmi internet sitesinde, “Cumhurbaşkanı, Parlamentonun Onayı ve İtiraz Gerekçelerinin Kaldırılmasının Ardından Yeni Ceza Muhakemesi Kanunu’nu Yayınladı” başlığı altında Cumhurbaşkanı Abdül Fettah El-Sisi’nin aldığı bir karar öne çıkarılmaktadır.
12 Kasım 2025 tarihinde yayımlanan cumhurbaşkanlığı kararı, onaylanıp Resmi Gazete’de yayımlanmasından bir yıldan fazla bir süre geçmesine rağmen henüz yürürlüğe girmemiştir. Yetkililer, gecikmenin yasanın uygulanması için gerekli teknik ve lojistik hazırlıkların tamamlanması ve eğitimlerin gerçekleştirilmesi gerekliliğinden kaynaklandığını belirtmektedir.
1 Ekim 2026’da yürürlüğe girmesi planlanan bu tartışmalı yasanın uygulanmasındaki gecikme, siyasi muhaliflerin ve ön duruşma tutukluluğu altında tutulan vicdan mahkûmlarının çektiği acıları uzatmıştır.
Birçoğu on yıldan fazla bir süredir parmaklıklar ardında kalmış ve çoğu zaman adil yargılanma hakkının temel güvencelerinden bile yoksun, siyasi saiklerle yürütülen yargılamalarla karşı karşıya kalmıştır.
Gecikmenin nedenleri
Yetkililer, ertelemenin ilgili kurumlara gerekli altyapıyı kurmak, teknolojik hazırlıkları tamamlamak ve yasanın uygulanması için gereken eğitimi sağlamak üzere bir yıl daha zaman kazandıracağını belirtiyor. Yasa, duruşma öncesi tutukluluğu belirli durumlar ve gerekçelerle sınırlandırıyor, uygulanması için süre sınırları belirliyor ve bunu yargı denetimine tabi tutuyor. Ayrıca sanıklara, tutukluluklarına ilişkin mahkeme kararlarına itiraz etme hakkı tanıyor.
Ancak muhalifler, yeni Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (2025 tarihli 174 sayılı Kanun) yürürlüğe girmesinin, başlangıçta planlanandan bir yıl sonra, 1 Ekim 2027’ye ertelenmesinin, siyasi tutukluların serbest bırakılmasına yönelik çabaları daha da engellediğini savunuyor.
Mısır Temsilciler Meclisi Genel Sekreterliği’nden bir kaynak, bağımsız haber kaynağı Mada Masr’a yaptığı açıklamada, yasanın yürürlüğe girmesinin ertelenmesi kararının, Mısır’ın iç istihbarat servisi olan Ulusal Güvenlik Ajansı’nın güvenlik raporları ve tavsiyeleri üzerine alındığını söyledi. Raporlarda, yasada izin verilenden daha uzun süre ön duruşma tutukluluğu altında kalan yüzlerce tutuklunun serbest bırakılmaması gerektiği konusunda uyarıda bulunulmuştu.
3 Temmuz 2013’teki askeri darbeyle birlikte, Mısır hapishanelerinde on binlerce siyasi tutuklu tutulmaktadır. Bunlar arasında insan hakları savunucuları, gazeteciler, doktorlar, üniversite profesörleri, kadınlar ve çocuklar ile merhum Cumhurbaşkanı Muhammed Mursi’nin destekçileri de bulunmaktadır.
Mısırlı yetkililer, yargılama öncesi gözaltında tutulan kişilerin sayısına ilişkin rakamları açıklamamaktadır. Ancak insan hakları örgütleri, yaklaşık 60.000 siyasi tutuklunun hapiste olduğunu tahmin etmektedir; yetkililer ise bu rakamı sürekli olarak reddetmektedir.
Ulusal Güvenlik Teşkilatı ve Mısır ordusu tarafından işletilen ve hiçbiri yargı denetimine tabi olmayan gizli gözaltı merkezleri de bulunduğundan, gerçek rakam bu rakamdan daha yüksek olabilir.
Kusurlu bir yasa
New York merkezli uluslararası insan hakları örgütü İnsan Hakları İzleme Örgütü (Human Rights Watch), Ceza Muhakemesi Kanunu’nu “kusurlu ve uluslararası standartların gerisinde” olarak nitelendiriyor ve bu yasanın, tutukluların en fazla iki yıl süreyle duruşma öncesi gözaltında tutulmasına izin verdiğini, ancak yetkililerin sık sık kişileri bu süreden daha uzun süre gözaltında tuttuğunu belirtiyor.
“Yeni yasa, ön duruşma tutukluluğunun azami sürelerini kısaltıyor: hafif suçlarda altı aydan dört aya, ağır suçlarda 18 aydan 12 aya ve müebbet hapis veya idam cezası ile cezalandırılan suçlarda 24 aydan 18 aya.”
Hükümetin yasayı uygulamaması, Mısır’ın en yüksek yargı makamı olan Yargıtay tarafından belirlenen bir hukuk ilkesine de aykırıdır. Bu ilkeye göre, yeni yasa, yürürlüğe girdiği tarih yerine, yayınlandığı tarih olan 12 Kasım 2025’ten itibaren “sanık için daha elverişli yasa” olarak kabul edilir. Bu yorum, Ceza Kanunu’nun 5. maddesine dayanmaktadır; bu madde, sanık için daha elverişli olan herhangi bir yeni yasanın, önceki yasaya göre öncelikli olduğunu belirtmektedir. Bu, sanıkların “yürürlüğe girmesi için belirlenen tarihten bağımsız olarak, yasa yayınlanır yayınlanmaz” yeni yasadan yararlanmaları gerektiği anlamına gelmektedir.
2022 yılında, üç adli bölge, 2.294 devlet güvenliği davası kapsamında en az 25.034 duruşma öncesi tutukluluk süresinin uzatılmasına ilişkin kararı incelemek üzere 141 duruşma düzenledi. Bunların yanı sıra 15 duruşma daha gerçekleştirildi; ancak bu duruşmalarda incelenen dava sayısı bilinmemektedir. Mahkemeler, incelenen tüm tutukluluk kararlarının en fazla yüzde 1,41’ini oluşturan sadece 354 sanığın serbest bırakılmasına hükmetti. Bu rakamlar, Brüksel merkezli Mısır İnsan Hakları Cephesi’nin hazırladığı bir rapordan alınmıştır.
Uygulaması askıya alınan hükümler
Yeni yasanın uygulaması askıya alınan hükümleri arasında, sanıkların izlenmesi için teknolojik araçların kullanımı da dâhil olmak üzere, duruşma öncesi tutukluluğa alternatif önlemler yer almaktadır. Ancak yasama organı, bu tür önlemlerin “koşullar elverdiğinde” ve Adalet Bakanı’nın İçişleri ve İletişim bakanlarıyla koordinasyon içinde alacağı bir karara tabi olarak kullanılabileceği şartını eklemiştir. Bu durum, hükmün uygulanmasını fiilen yetkililerin takdirine bırakarak, istedikleri zaman bu hükmü devreye sokmalarına imkân tanımaktadır.
Mısırlı yetkililer, yeni yasanın uygulanmasını geciktirmenin yanı sıra, “tadweer” ya da “döngüsel tutuklama” olarak bilinen bir taktik uygulamaktadır. Bu taktik kapsamında savcılar, asıl davadaki gözaltı süresi dolmadan önce aynı gerekçelerle tutuklular aleyhine yeni suçlamalar getirerek, onları süresiz olarak duruşma öncesi gözaltında tutmaktadır.
66 yaşındaki insan hakları savunucusu ve avukat Huda Abdel Moneim, Kasım 2018’den bu yana tutuklu yargılanmaktadır. O zamandan beri, hakkında nihai kararın çoktan verildiği 2018 tarihli 1552 numaralı asıl davadaki suçlamaların aynısı ile 2020 tarihli 730 ve 800 numaralı iki davaya daha dâhil edildi. Dolayısıyla, tutukluluğunun devam ettirilmesi hukuki bir dayanağa sahip değildir.
Kahire merkezli bağımsız bir insan hakları örgütü olan Mısır Kişisel Haklar Girişimi (EIPR), 2015 yılında tutuklanan ve birden fazla dava ve hüküm nedeniyle 11 yıldan fazla süredir hapiste bulunan Abdullah Rabie İbrahim Ramazan’ın durumunu belgelemiştir.
Girişim ayrıca, arka arkaya üç davada yaklaşık sekiz yıl boyunca ön duruşma tutukluluğu altında kalan avukat İbrahim Metvali’nin durumunu da belgelemiştir.
“Yeter Kampanyası”
7, 8 ve 9 Ekim tarihlerinde, Mısır genelindeki cezaevlerinde “Ekim: Başlangıç” sloganı altında “Yeter Kampanyası” ve “Cezaevi Tufanı” Kampanyası tarafından düzenlenen yaygın bir açlık grevi yaşandı. Bu eylem, süresiz tutukluluk, kasıtlı tıbbi ihmal ve tutuklular ile ailelerine yönelik süregelen sistematik ihlallere karşı protesto etmeyi amaçlıyordu.
Londra merkezli Mısırlı Tutukluların Aileleri Derneği’nin (FEDA) yaptığı açıklamaya göre, açlık grevi, bazıları yasal süre sınırlarının ötesinde tutulmakta olan binlerce kişinin artan umutsuzluğu içinde gerçekleşti.
Son yıllarda yetkililer, tutukluluk süresinin uzatılmasına ilişkin duruşmalarda giderek daha fazla video konferans sistemlerine başvurmaktadır. İnsan hakları raporlarına göre, bunun sonucunda tutuklular istismara maruz kalmaya devam etmekte ve aylarca, hatta yıllarca aileleriyle ve avukatlarıyla görüşme ve yazışma imkânlarından keyfi olarak mahrum bırakılmaktadır.
Abdel Aziz’e göre, Mısır’ın güvenlik politikasını yeniden gözden geçirmesi gerekiyor; zira siyasi tutukluların serbest bırakılması Kahire’ye üç fayda sağlayacaktır. Birincisi, Mısır rejimini elverişsiz siyasi ve ekonomik anlaşmalara iten uluslararası baskıyı hafifletecektir. İkincisi, ulusal diyalog için koşullar yaratarak, ülkenin bölgesel rolünü zayıflatan siyasi ve ekonomik krizi aşmasına yardımcı olacaktır. Üçüncüsü, cezaevlerinin işletilmesinden kaynaklanan mali ve güvenlik maliyetlerini azaltacaktır.
Bu potansiyel faydalara rağmen, El-Sisi rejimi siyasi tutukluları serbest bırakma konusunda hiçbir ilgi göstermedi. Bu durum, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun ertelenmesinde ve kanunun özünü zayıflatmaya yönelik girişimlerde açıkça görülmektedir; bu da kanunu, diğer pek çok yasa gibi, kâğıt üzerinde kalmaktan öteye götüremez hale getirmektedir. Yetkililer, muhaliflerini sindirmek ve diğer Mısırlıları da parmaklıklar ardına düşmekten korkarak seslerini yükseltmekten caydırmak için korkuyu kullanmaya kararlı gözüküyorlar.
