Samah Sabawi / The Electronic Intifada
Melbourne’de düzenlenen ön gösterimin ardından, Yuval Abraham ve Rachel Szor’un yönettiği NAZA filmini tartışmak üzere bir panele davet edildim.
Gösterim, dağıtımcı Madman tarafından The Guardian ile işbirliği içinde düzenlendi. Filme açık fikirli bir şekilde yaklaştım.
Film, ilk birkaç dakika içinde, Gazze’deki Filistinli sivillerin gözetlenmesi ve katledilmesine katılan İsrailli askeri istihbarat subayları ve askerlerden oluşan 24 röportaj konuğunun kimliklerinin gizli tutulmasının önemini vurguluyor.
Yorgun Gazze. Ne var bunda yeni?
İsrailli failler genellikle görünmez kalır. Gazze’ye gökyüzünden ölüm yağar.
Eski haberler, tetiği çekenlerin kimliğini gizlemiştir. Filistinliler ise sürekli “ölür”.
Ekrandaki karanlık bir siluetten gelen erkek sesi, kimliğinin gizli tutulması gerektiğini yoksa “hapse atılabileceğini” ciddiyetle mırıldanıyor – katıldığı zulümler yüzünden değil, bunları anlattığı için.
Film başladıktan beş dakika sonra, insan değerine ilişkin hesaplamalar şimdiden tüm çıplaklığıyla ortaya çıkıyor. Bir İsraillinin özgürlüğü, işkence gören, öldürülen, tecavüze uğrayan sayısız Filistinliye eşittir. Sınır yok.
Röportajlar, Tel Aviv’deki bir gökdelenin çatısında çekildi.
Hem çok güzel hem de yürek parçalayıcı derecede tanıdık geliyor.
Aklım 2023 yazına gidiyor. Gazze Şehri’nin el-Rimal semtindeki bir çatı restoranında bir grup kadınla oturmuş, kıkırdayıp, şarkı söylüyoruz.
Yukarıda bir drone vızıldıyor ve kadınlar, İsrail’in bizi sürekli izlediğiyle ilgili şakalaşıyor. Gözlerim, Gazze Şehri’nin gece manzarasının nefes kesici panoramik görüntüsünü içime çekiyor.
Filmin ilerleyen kısımlarında, röportaj yapılanlardan biri benzer bir bağlantı kuruyor. “Rimal, Tel Aviv’e benziyordu,” diyor: “Cam binalar. Güzel evler.”
Ama içeri girdiklerinde, orası “filmlerdeki bir savaş alanı” gibi görünüyordu, diyor. Hayır, diyorum içimden: Orası bir soykırımın suç mahalli gibi görünüyordu.
“Biz elitiz. Tel Aviv’de yaşıyoruz”
Röportaj yapılan 24 kişi, bize söylendiğine göre “en iyilerin en iyileri” olan seçkin İsrailli askeri istihbarat subayları ve askerler.
Röportaj yapılanlardan biri, biriminde Arap düşmanı ya da aşırılıkçı kimsenin olmadığını söyleyerek, “Biz Tel Aviv’de yaşıyoruz” diye ekliyor. Abraham, cinayetlerin çoğunu kendi biriminin işlediğine dikkat çekiyor.
Tepki gecikmez. “Arap düşmanı ya da bariz bir aşırılıkçı olmanıza gerek yok,” diyor.
Eğitimli, liberal, Tel Aviv’de yaşayan ve kendini iyi bir insan olarak gören biri olsanız bile, yine de cinayetlerin çoğunu siz işleyebilirsiniz.
Ama bence, nefret olmasaydı, o zaman neden?
Hadi ama Abraham, zor soruyu sor.
Abraham sormuyor. Başka bir yöne bakıyor.
“Geri dönmemelerini sağlamak için evlerini yaktık.”
Anlatı, bir sistemin bu tür “iyi insanların” kötü şeyler yapmasına nasıl izin verebileceğini araştırmaya devam ediyor.
İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, Cumhurbaşkanı Isaac Herzog ve diğerlerinin, Gazze’de masum insan olmadığını söyleyerek askerleri kışkırttığı ve Hamas’ı vahşiler olarak tasvir ettiği görüntüler izletiliyor.
Röportaj yapılan bir kişi, 7 Ekim 2023’ten sonra “İçeri girelim, yok edelim ve çıkalım” diye düşündüklerini söylüyor.
Bir diğeri ise, “Geri dönmemelerini sağlamak için evlerini yaktık” diyor. Filistinlilerin evlerine girip, geride bıraktıkları fotoğrafları, kitapları ve aile yadigârlarını gördükten sonra hepsini kasten ateşe verdiklerinden bahsediyor.
“Tarihi siliyoruz,” diyor. Amaç, “uluslararası meşruiyet tükenmeden önce mümkün olduğunca fazla yıkım yapmaktı.”
Başka bir ses şöyle diyor: “Bu yerlere bakarsınız da orada bir medeniyetin var olduğunu bile anlayamazsınız.”
Çığlık atıyorum, çığlık atıyorum, çığlık atıyorum.
Gazze tek bir medeniyet değildir. Gazze, Tel Aviv’li iyi, seçkin ve ilerici Yahudiler tarafından yok edilen 5.000 yıllık medeniyetler ve kesintisiz insan yaşamıdır.
Kendimi izlemeye devam etmeye zorluyorum.
“Bir bebek bir NAZA’dır. Bir yetişkin bir NAZA’dır.”
Her insan hayatının bir NAZA olduğunu öğreniyoruz – bu, “yan hasar” anlamına gelen bir askeri terimdir. Öldürme hesaplaması yapıldığında, bir yetişkinle bir bebek arasında hiçbir fark görülmüyor.
Bir noktada, bize söylendiğine göre, bir Hamas militanı için referans değeri yaklaşık 500 NAZA’dır.
Abraham, bunun tüm Gazze’ye denk gelip gelmediğini sorgular. Röportaj verdiği kişi şöyle der: “Evet, bu gerçeği nasıl değerlendireceğimi tam olarak bilmiyorum.”
Bize, sonunda devam edemediğini anlatır. Orada kalamazdı. Oradan ayrıldı.
Askerlerin, Filistinlilerin evlerine dönmelerini engellemek için hayali çizgiler oluşturduklarını ve yaşlarına bakmaksızın bu çizgileri geçenleri öldürdüklerini duyuyoruz. Cesetleri toplamaya bile zahmet etmediler.
Cesetleri köpeklerin yemesi için bıraktıklarını söylüyorlar.
“Kendini Tanrı gibi hissediyorsun”
Anlatı, gözetleme sistemi ve Filistinlileri öldürmek için yapay zekânın (AI) nasıl kullanıldığı etrafında şekilleniyor. “Söyledikleri her şeyi dinlediğin için kendini Tanrı gibi hissediyorsun,” diyor isimsiz seslerden biri.
Bir ses, yapay zekânın hedefleri takip edip ortadan kaldırmak için nasıl kullanıldığını, (iddia edildiği üzere) sadece yüzde 15’lik bir hata oranıyla açıklıyor. “Bir hafta önce arkadaşı Hamas tarafından öldürülen bir insanın hata yapması yerine, yapay zekâ sisteminin hata yapması daha iyidir,” diyor.
“İnsanların son anlarını duyuyorum,” diyor Tel Aviv’de yaşayan, ilerici, Araplardan nefret etmeyen, gökyüzündeki bir tanrı.
Bir başkası ise, bir eve saldırı emri verdikten sonra telefonda bir kadının yardım için ağladığını duyduğunu anlatıyor; kadın, kızının hayatta olduğunu ama yanmakta olduğunu söyleyerek birinin gelip onu kurtarmasını istiyordu. Bu saldırıyı emreden, gökyüzündeki isimsiz savaş suçlusu Tanrı şöyle diyor: “Bu olay beni korkuttu.”
“Delice eğlenceli”
Görüşülen kişilerin duygularını tanımlamak için kullandıkları kelimeler şunlar:
“Hayal kırıklığı.”
“Rahatsızlık.”
“Korku.”
Yaptıkları eylemlerden “görev” odaklı, “profesyonel” ve evet, hatta “eğlenceli” olarak bahsediyorlar.
Pişmanlığa en yakın ifade, bir görüşmecinin, kendisinin “soykırım” ve “kasıtlı öldürme” olarak nitelendirdiği eylemlere katıldığı için “hayal kırıklığına uğradığı” ve bu yüzden ayrıldığını söylemesidir.
Neden sivillerin öldürülmesini emreden bir sistemin parçası olduğu sorulduğunda, “Bu delice eğlenceli” diyor.
Meslektaşlarının “gerginliğin tırmanmasından nasıl keyif aldıklarını” anlatıyor.
Görevleri tamamlamanın verdiği heyecandan, bunun kişinin duyularını ve amaç bilincini nasıl keskinleştirdiğinden bahsediyor. “Gerçekten çok keyifli” diyor.
Bombalanan binaların içindeki insanları düşünüp düşünmediğini sorduğumuzda, cevabı basit: “Hiç. Hiç düşünmedim. Bir sonraki hedefe geçerdim.”
Suç ortağı olan askerlerin üstüne çökebilecek olası psikolojik yükle ilgili her türlü şüpheyi ortadan kaldırmak için, öldürme eyleminden sonra eve döndüklerinde onlara psikolojik yardım teklif edildi.
“Bir psikologla konuşmanın gerekli olacağını düşünmemiştik. Tamamen o durumun içindeydik,” diyor biri.
Bu noktada şunu düşünüyorum: Eğer bu bir ‘çek ve ağla’ filmiyse, en azından biraz ağlama nezaketini gösterin.
Filmin ana argümanı, röportaj yapılan bir kişinin okul çağında Polonya’ya gitmesinden ve Almanların kendileriyle nasıl barışık yaşayabildiklerini merak etmesinden bahsettiği anda netleşiyor.
“Onların tamamen kötü olduklarını düşünüyordum. Ama bugün anlıyorum. Bir insanın bir yeri havaya uçurup sonra da evine dönüp klinik psikoloji diplomasını alabilmesini anlıyorum.”
Soykırım kurbanlarının sansürlenmesi
Filmin sonlarına doğru, Netanyahu’ya çok yakın bir pozisyonda görev yapmış biriyle yapılan bir röportaj var.
Abraham, uluslararası kuruluşlarla iletişime geçebilecek soykırım kurbanlarının gözetlendiğini soruyor. Cevap kesin bir “evet”tir.
“Lahey’e yaptıkları başvuruları engellerdik,” diyor.
Nasıl olduğu sorulduğunda cevap basit: “Başvuranların kirli çamaşırlarını ortaya çıkarırdık. Evlilik dışı ilişkiler. Eşcinsel ilişkiler. Ne gerekiyorsa.”
“Bu işe yaradı mı?” diye soruyor Abraham. “Başvurular geri çekildi mi?” Cevap yine net bir “evet”tir.
Bize söylendiğine göre, Filistinlilerin diplomatik faaliyetleri bir güvenlik tehdidi olarak görülüyor. Yetkili, siyasi süreçlere dâhil olan Filistinlilerin, uluslararası kuruluşlarla olan iletişimlerinin ve ilişkilerinin nasıl izlendiğini açıklıyor.
Bu bölümün bu kadar kısa kalmasına üzüldüm. Keşke film yapımcıları daha fazla ısrar etseydi ve diplomatları, sivil toplum kuruluşlarını ve protestocuları hedef alan bu güçlü, ürkütücü uluslararası sindirme ve gözetim ağının iç işleyişi hakkında daha fazla bilgi verseydi.
Tehlikeli bir çerçeveleme: Sistemin “dişlisi”
Filmde röportaj yapılan kişiler, iyi, ilerici, eğitimli ve Arap düşmanlığı yapmayan insanları katillere dönüştüren bir sistemin sadece “dişlileri” olarak tasvir ediliyor.
Bu çerçeveleme tehlikelidir. Şiddetin nasıl sistematik ve ölçeklenebilir hale geldiğini açıklamak için savaş mekanizmasına – gözetim sistemlerine, hedef belirleme prosedürlerine, algoritmalara, emir zincirlerine ve siyasi talimatlara – odaklanmak, asıl meseleyi tamamen gözden kaçırmaktır.
Şiddet, yapay zekâdan çok önce de vardı. Apartheid sistemi on yıllardır yürürlükteydi.
Makineyi başrol haline getirdiğinizde, operatörleri kendi eylemlerinin seyircileri haline gelir. Bir bakıma, suçlarından aklanmış olurlar.
Onları motive eden şeyin ne olduğu sorusu hiç gündeme getirilmez. Siyonizm ve Yahudi üstünlüğü asla tartışılmaz.
İdeolojiyle yüzleşilmediğinde hikâye, o sistem içinde kasıtlı seçimler yapmış ve başka seçimler de yapabilecek olan kişileri hesap sorulmak yerine, korkunç bir sistemin içinde sıkışıp kalmış iyi ya da sıradan insanlara dair bir hikâyeye dönüşüyor.
Film, Siyonizmin Yahudi İsraillilerin ruhsal yapısına ne yaptığını, Filistinlilerin özgürlüğünün varoluşsal bir tehdit olduğu öğretisinin nesiller boyunca neye yol açtığını ve elbette bu düşünce biçiminin Filistinlilerin bedenleri için ne anlama geldiğini sorgulamakta yetersiz kalıyor.
Görmek ya da görmemek
Sanatsal ve sinematik açıdan film çok iyi yapılmış. Ancak bunun, röportaj yapılan savaş suçlularının korunmasını haklı çıkardığına ikna olmadım.
Filistinlilerin daha önce ortaya çıkarmadıkları yeni ifşaatlar ya da belgelemedikleri savaş suçları yok. Bu filmin değeri, İsrail’in işlediği suçların tarihsel kayıtlarına yaptığı ek katkı ve bunun gibi tartışmaları tetiklemesinde yatıyor olabilir.
Film, emir komuta zincirinin ötesine geçip röportaj yapılan kişilerin yaptıklarıyla ilgili ne hissettiklerini, o sırada bunu neyin meşru kıldığına inandıklarını, şu anda neye inandıklarını ve bunu durdurmak için neyi feda etmeye hazır olduklarını araştırmış olsaydı, yeni bir bakış açısı sunabilirdi. Ancak bunu yapmadı.
Film yapımcıları ve Filistin davasına sempati duyan bazı Yahudiler, filmin Yahudi diasporasını ve İsrail’in bu tür zulümlere muktedir olduğuna inanmayı reddedenleri ikna edebileceği umudunu dile getirdiler.
Ancak, savaş suçlularının kimliğini koruyarak onların güvenliğine ve ifadelerine bu kadar önem vermek, Yahudi ayrıcalığını pekiştirme riskini doğurmaz mı?
Film yapımcıları NAZA’yı çekerek bir risk aldılar ve şu anda ölüm tehditleri ve vatana ihanet suçlamalarıyla karşı karşıyalar; bu yükü tek başlarına taşımak zorunda kalmamalılar. Röportaj yapılan bu kişilerin gizli kalmak yerine gün ışığında durup, gerçekleri söylemeleri ve meslektaşlarını da aynısını yapmaya çağırmaları ne kadar daha etkili olurdu?
Gerçek bir değişim, insanların hizmet etmeyi reddetmenin ya da sessiz kalmayı reddetmenin sonuçlarını göze almasını gerektirir. Kasıtlı olarak katlettiğiniz çocukların cesetlerini köpeklerin yemesine karşı sesini yükseltmenin bedeli hapse girmekse, o zaman gidin lanet olası hapishaneye.
*Samah Sabawi, Filistinli bir yazar, oyun yazarı ve insan hakları aktivistidir.
