Modernitenin Ahlâk Krizi ve Emanet Paradigması

Zehra Yıldırım / Kritik Bakış

Ahlâk, harici otoritelerin yan ürünü değil, varoluşun özü ve düşüncenin kurucu zeminidir. Bu yönüyle Taha’nın emanetçi paradigması, yalnızca İslam dünyası için değil, insanlığın ortak geleceği için de dikkate alınması gereken bir etik imkân sunar. Modern dünyanın insanı hâlâ ahlâka muhtaçtır; belki de Taha Abdurrahman’ın en güçlü katkısı, bu temel ama unutulmuş gerçeği felsefenin merkezine yeniden taşımış olmasıdır.

Çağdaş felsefi tartışmaların merkezinde, modernitenin insan tasavvuruna ilişkin ürettiği gerilimler ve açmazlar yer almaktadır. Bu gerilimlerin en belirgin şekilde görünür hâle geldiği alan ise ahlâktır. Modern Batı düşüncesi, insanı özgürleştirme ve özneleştirme iddiasıyla yola çıkmış; aklı, iradeyi ve özgürlüğü merkezî değerler hâline getirerek insanı bizatihi kendisinin ölçüsü olarak konumlandırmıştır. Ne var ki bu özgürleşme vaadi, zamanla insanın hem doğa ile hem de kendi özüyle ilişkisini aşındıran, varoluşu anlamlandırma imkânlarını daraltan ve değerlerin kaynağına dair köklü bir belirsizlik üreten bir sürece dönüşmüştür. Bugün, modernlik eleştirisinin yalnızca teknik, kurumsal veya siyasal düzeyde değil; insanın dünyadaki varoluş biçimini yeniden düşünmeye çağıran etik bir düzeyde yoğunlaşması bu yüzden şaşırtıcı değildir. Tam da bu bağlamda Faslı filozof  Taha Abdurrahman’ın ahlâk merkezli felsefi projesi, yalnızca İslam düşüncesi bakımından değil, küresel felsefi tartışmalar açısından da dikkat çekici bir alternatif olarak öne çıkmaktadır.

Taha Abdurrahman’ın felsefi girişiminin temel iddiası, modernliğin epistemolojik ve siyasal sorunlarının nihayetinde ahlâkî bir temelsizlikten kaynaklandığıdır. Burada söz konusu olan, modernliğin dışsal tezahürlerine yönelik yüzeysel bir eleştiri değil; modernliğin insanı nasıl kurduğunu, aklı hangi tarzda işlettirdiğini, özgürlüğü hangi anlamda tanımladığını ve değerleri hangi ölçütlerle meşrulaştırdığını sorgulayan köklü bir eleştiridir. Nitekim Taha’nın moderniteyi ‘söz medeniyeti’ olarak nitelemesi, modern düşüncede fikir ile pratik etik arasındaki yapısal kopukluğa işaret eder. Bu kopukluk, felsefi söylemin çoğu zaman gündelik yaşamın ahlâkî dönüşümünü sağlayacak normatif güce ulaşamamasıyla kendini gösterir ve modernliğin ahlâkî iddiaları ile toplumsal pratikleri arasındaki gerilimi görünür kılar. Böylece Taha’nın yaklaşımı, modernitenin yalnızca doğruluğu ya da yanlışlığı üzerinden yürütülen indirgemeci tartışmaların ötesine geçerek daha temel soruları gündeme getirir: Ahlâkın kaynağı nedir? İnsanı eylemde sorumlu kılan şey hangi varoluşsal ilkeye dayanır ve modernlik bu ilkeye yaklaşımı nasıl zayıflatmıştır?

Taha Abdurrahman’ın modernliğe yönelttiği eleştirilerin merkezinde, modern düşüncenin insanı yetkili fakat mutlak olmayan, güçlü fakat sınırsız olmayan, özgür fakat sorumlu bir varlık olarak kavrayan ‘halife’ anlayışından uzaklaştırarak onu dünyanın mutlak tasarruf sahibi, hesap vermeyen ve kendisini nihai referans mercii olarak gören bir ‘efendi’ konumuna yerleştirmesi yer alır. Bu haliyle modernite, insanı metafizik ve teolojik bağlamlardan kopararak kendi kendisinin ölçüsü hâline getirmiş; böylece aklı yalnızca bilgi üretme yetisi olmaktan çıkarıp varoluşun anlamını belirleyen bir otoriteye dönüştürmüştür. Bu süreçte özgürlük, çoğu kez ‘sınırsız tasarruf’ ile özdeşleşmiş; insan, kendisini ve dünyayı dilediği gibi şekillendirebileceği varsayımıyla hareket eder hâle gelmiştir. Ancak bu tasarruf yetkisi insanın lehine işlememiştir. Öyle ki modernlik bir yandan hakları, özerkliği ve bireysel özgürlüğü savunurken, diğer yandan insanı piyasa ilişkilerinin soğuk rasyonalitesine, teknolojik tahakküm biçimlerine ve araçsal aklın dar ufkuna sıkıştıran bir düzen üretmiştir. Böylece modernliğin içsel çelişkisi belirginleşir: İnsanı merkeze alan dünya tasavvuru, sonunda insanı nesneleştiren bir sisteme evrilmiştir ve insanı özgürleştirmeyi hedefleyen idealler, insanın ahlâkî ve manevi özünü aşındıran pratiklerin meşruiyet zeminine dönüşmüştür.

Bu noktada Taha Abdurrahman’ın referans eseri olan Ahlâk Sorunsalı: Batı Modernitesinin Ahlâkî Eleştirisine Katkı adlı çalışması, modernliğin yüzeysel tezahürlerini eleştirmekle yetinmeyip onun felsefi köklerine iner ve çağdaş medeniyetin yaşadığı ahlâkî krizin, modernliğin dinî referanstan kopması ve soyut akılcılığa dayanmasıyla yakından ilişkili olduğunu temellendirir. Burada dinî referans, temelde değerlerin aşkın bir ölçütle ilişkilendirilmesi, ahlâkî eylemin yalnızca dışsal kurallarla değil, sorumlulukla anlam kazanması demektir. Modern düşüncede ise ahlâkı insanî alana hapsederek onu aklın, toplumun veya faydanın ürünü olarak temellendirmeye yönelik güçlü bir eğilim ortaya çıkmıştır. Taha’ya göre bu yönelim, ahlâkı giderek araçsal bir düzleme taşımış, iyiyi ‘yararlı olanla’ özdeşleştirme eğilimini güçlendirmiş ve sonuçta ahlâkın nihai anlamını zayıflatmıştır.

Taha Abdurrahman’a göre modern ahlâk krizinin en temel tezahürü, ahlâk ile dinin birbirinden koparılmasıdır. Bu ayrım, insan bilincinde ‘ruhanî’ ile ‘dünyevî’ arasında bir bölünme doğurmuş; değerler artık sadece doğrulukları, saflıkları veya mutlakla ilişkileri üzerinden değil, maddî ve toplumsal faydaları üzerinden ölçülür hâle gelmiştir. Böyle bir düzlemde ahlâk, insanın iç dünyasını dönüştüren bir tezkiye alanı olmaktan çıkar; davranışı düzenleyen fakat nefsi arındırmayan bir kurallar setine indirgenir. Taha’nın eleştirisi tam da burada derinleşir: Ahlâk, salt toplumsal düzen için gerekli bir disipline dönüştüğünde, vicdanın rengi değişir. Vicdan, insanı içeriden denetleyen, onu kendi içinde hesaplaşmaya çağıran bir emanet bilinci olmaktan uzaklaşır; daha çok dışsal yaptırımların, hukukî sınırların ve toplumsal normların gölgesinde işleyen bir kontrol mekanizmasına dönüşür. Bu ise, modernliğin ‘vicdanın sekülerleşmesi’ diye özetlenebilecek bir yapıya dönüşmesi demektir.

Taha’nın yaklaşımını özgün kılan hususlardan biri, modernliğin eleştirisini yalnızca Batı karşıtlığı gibi sığ bir düzleme hapsetmemesidir. Onun derdi modernliğin Batılı olması değil; modernliğin ahlâkî ruhunu kaybetmesi ve insanı sorumluluk bağından koparan bir dünya kurmasıdır. Bu nedenle önerisi, ahlâkın yeniden temellendirilmesidir ve bu temellendirme Ahzâb suresi 72. ayette geçtiği üzere “emanet” kavramı etrafında şekillenir: “Biz, bu emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik, onlar emaneti yüklenmeye yanaşmadılar ve bu emaneti almaktan çekindiler, fakat insan emaneti yüklendi. Çünkü insan gerçekten çok zalim ve cahildir.” Ayete göre insan emaneti kendi hür iradesi ile seçmiştir; bu irade hürriyetine dayanan emanet anlayışı, insanın dünyadaki varlığını mutlak sahiplik üzerinden değil sorumluluk üzerinden tanımlar. İnsan dünya üzerinde sınırsız tasarruf hakkına sahip bir efendi değil; kendisine emanet edilmiş bir varoluş alanında ahlâkî yükümlülük taşıyan bir özne olarak konumlandırılır. Bu paradigmanın belirleyici gücü, eylemin anlamını eylemin taşıdığı niyette ve sorumluluk bilincinde aramasıdır. Böylece ahlâk; toplumsal, kamusal ve iktisadî alanların dışına itilmiş ikincil bir alan olmaktan çıkarak, reel alanların tümünde kurucu zemin hâline gelir. Bu kurucu zeminin merkezî kavramı olan emanet, insanın varoluşunu iki temel ilişki ekseninde anlamlandırır: Allah ile kurduğu ilişki ve tabiatla kurduğu ilişki. Allah-kul ilişkisinde emanet, insanın özgürlüğünü mutlaklık iddiasından arındırarak onu hesap verilebilirlik ufkuna yerleştirir; insan, iradesini kendi başına yeter bir kudret olarak değil, kendisine tevdi edilmiş bir sorumluluk alanı olarak idrak eder. Kul-tabiat ilişkisinde ise emanet, dünyayı sınırsız tasarrufa açık bir mülk değil, korunması, adaletle işletilmesi ve bozulmaması gereken bir varlık alanı olarak kavramayı gerektirir.

Taha bu çerçevede emanetin özünü, teabbüdî bilinç ile dünyayı idare etme sorumluluğunu birleştiren ve insanın dünyayı idare ediş tarzını da kapsayan bütüncül bir sorumluluk ilkesi olarak özetler. Bu yorum, emaneti ilahî nimetlerin adaletli yönetimi olarak gören anlayışla kesişir; ancak Taha, asıl yönetimin siyaset değil insanın kendi nefsi olduğunu vurgular ve emaneti koruyacak öznenin güvene dayalı ahlâkî bir yönetici olması gerektiğini belirtir. Taha bu noktada üç farklı yönetim anlayışını eleştirir: seküler yaklaşım, sözde dinî söylem ve Şiî siyasal model. Ona göre seküler yaklaşım, yönetimi ibadet ve kulluk bilincinden kopararak emaneti yalnızca dünyevî bir organizasyon meselesine indirger ve böylece aşkın sorumluluk boyutunu dışarıda bırakır. Dinî söylemi öne çıkaran bazı yaklaşımlar ise dini ahlâkî bir kulluk zemini olarak değil, siyasal güç üretmenin aracı olarak kullanır; bu nedenle ‘hâkimiyet Allah’ındır’ ilkesini siyasal egemenlik iddiasına dönüştürürken onun özündeki ruhsal ve ahlâkî sorumluluk boyutunu gözden kaçırır. Şiî siyasal modelde somutlaşan velâyet-i fakih anlayışında ise dinî otorite, akıl merkezli fıkhın katı yorumlarıyla kurumsallaştırılarak yönetim, içsel ahlâk terbiyesinden ziyade hukukî ve hiyerarşik bir yapıya bağlanır. Taha’ya göre bu üç yaklaşımın ortak sorunu, emaneti insanın iç dünyasında temellenen ahlâkî sorumluluk ilkesi olarak değil, salt siyasal iktidar meselesi olarak ele almalarıdır.

Emanet paradigması, aynı zamanda modernitenin baskın özne anlayışına güçlü bir alternatif sunar. Modern özne, çoğu kez kendisini şahsıyla sınırlı bir benlik olarak düşünür; özgürlüğü, haricî bağlardan kurtulma ve kendi amaçlarını gerçekleştirme kapasitesi şeklinde tanımlar. Oysa emanetçi perspektifte özgürlük, sorumlulukla iç içedir. İnsan, fiil, söz ve bilgi bakımından emanet sahibidir; dolayısıyla eylemleri yalnızca ‘yapabilme’ gücünün ürünü değildir, aynı zamanda ‘hesap verebilme’ bilincinin taşıyıcısıdır. Bu, ahlâkın yalnızca toplumsal düzeni koruyan bir üst yapı değil, varoluşu şekillendiren temel ilke olduğunu söylemek demektir. Taha’nın düşüncesinde ahlâkın yüce erdemleri olarak ifade edilen doğruluk, ihsan ve tevazu yalnızca sosyal hayatın uyumlu işlemesi için önerilen erdemler olarak zikredilmez; bunlar, aynı zamanda insanın kalbî yönünü inşa eden ve onu kendi iç dünyasında dönüştüren ibadetlerdir. Böylece ahlâk ile ibadet birleşir; insanın iç dünyasıyla dış davranışı arasında süreklilik kurulur.

Burada din-ahlâk ilişkisine dair kritik bir husus açığa çıkar; din ahlâka kaynağını, ölçütünü ve hedefini verir. Kaynak, vahiydir; ölçüt, niyettir; hedef, Allah’ın rızasıdır. Bu birliktelik olmadan ahlâk, ruhunu kaybederek biçime indirgenir. Modernitenin insanlığı maruz bıraktığı anlam krizinin ve yabancılaşmanın önemli bir kısmı, tam da bu ruh kaybının farklı veçheleridir. İnsan davranışını düzenleyen yasalar, normlar, sözleşmeler elbette var olacaktır; fakat bunlar insanın kalbini dönüştürmez ve niyeti arındırmaz. Taha’nın emanetçi etiği, bu eksikliği gidermek üzere ahlâkı yeniden varoluşun merkezine yerleştirmeyi önerir.

Bu çerçeve, Taha Abdurrahman’ın düşüncesinin çoğu zaman dar bir perspektifle yalnızca ‘İslamcı’ ya da salt ‘teolojik’ bir proje olarak okunmasının neden eksik bir yorum olduğunu da gösterir. Zira Taha, her ne kadar İslam’a bu etik mirası tamamlayıcı ve ahlâkî derinliği en güçlü biçimde ifade eden özel bir yer atfetse de onun düşüncesi belirli bir inanç topluluğuna hitap eden kapalı bir söylem değildir. Aksine, Taha’nın temel meselesi modern bireyden önce ‘insan’ın kendisi ve insanın eylemde sorumluluğunu mümkün kılan ahlâkî özdür. Bu nedenle onun yaklaşımı, kimlik siyasetlerinin sınırlarını aşarak ahlâkî sorumluluğu insan olmanın ontolojik bir koşulu olarak kavrayan daha geniş bir ufuk sunar. Filistin asıllı Amerikalı düşünür Wael B. Hallaq’ın şeriatı yalnızca hukuki kurallar bütünü olarak değil, insanî ve ahlâkî amaçlar etrafında şekillenen bir yaşam tasavvuru olarak yorumlaması da bu perspektifle güçlü bir teorik paralellik taşır; her iki yaklaşım da ahlâkı normatif bir düzenleme alanı olmaktan ziyade insan varoluşunu anlamlandıran kurucu bir ilke olarak ele alır.

Taha’nın modernliğe yönelttiği eleştirinin ikinci büyük ayağı, ‘soyut akılcılık’ eleştirisidir. Soyut akılcılık, aklı tek hakikat ölçüsü sayan; varlığı anlamlandırma alanı olmaktan çıkarıp kontrol edilecek bir nesneler toplamına indirgeyen yaklaşımdır. İnsana büyük bir teknik güç kazandırıldığı düşünülen bu yaklaşım; aynı zamanda değerleri kavrama ve anlamı koruma kapasitesini zayıflatmıştır. Soyut akıl analiz yapar, kanıt üretir; fakat ölçülemeyen, hesaplanamayan, niceliğe indirgenemeyen ontolojik değerleri kavramakta yetersiz kalır. Bu nedenle modern dünyada teknik ilerleme ile ahlâkî amaç arasında ciddi bir kopukluk doğmuştur. Bilim ve teknoloji ilerler, ama bu ilerlemenin neye hizmet ettiği ve insanı nasıl dönüştürdüğü soruları çoğu zaman cevapsız kalır. Taha’nın bu noktada ‘müeyyed akıl’ önerisi anlamlıdır. Müeyyed akıl; imanla beslenen, salih amele yönelen ve emanet şuuruyla sorumluluk bilincini merkeze alan akıldır. Bu akıl, bilmenin kendisini de ahlâkî bir eylem sayar; düşünmeyi, insanın iç dünyasını arındıran bir tecrübe olarak görür. Bilgi ile ibadet, akıl ile takva arasındaki bütünlük yeniden kurulur; düşünme faaliyeti yalnızca hakikate ulaşma çabası olarak değil, aynı zamanda nefsin arınmasına ve öznenin ahlâkî dönüşümüne yönelen bir pratik olarak kavranır.

Bu perspektiften bakıldığında, ahlâk ile özgürlük ilişkisi de yeniden kurulur. Taha Abdurrahman’a göre ahlâk, aklı sınırlayan bir unsur değil, özgürlüğün şartıdır. Gerçek özgürlük, sorumlulukla mümkündür; sorumluluk olmaksızın özgürlük, çoğu zaman güçlünün tasarrufuna dönüşür. Ahlâkî yükümlülükten kopan akıl ise yıkıcı bir güce dönüşebilir; bunu çağdaş dünyadaki teknolojik savaşlarda, çevresel yıkımda, insanın medya ve piyasa üzerinden nesneleştirilmesinde, insanın ‘şey’e indirgenmesinde görmek mümkündür. Nitekim modernitenin en tehlikeli çıktısı, insanın merhamet, empati ve içsel hesaplaşma kapasitesinin körelmesidir. Taha’nın emanetçi etiği, tam da bu körelmeye karşı insanı yeniden emanet bilincine çağırır: eylemde, sözde, bilgide ve dünyayla kurulan her türlü ilişkide sorumluluğu hatırlatan bir bilinç.

Bu yaklaşım, modernliğin ötesine geçmeyi, postmodern bir etik perspektif üzerinden düşünme imkânı sunar. Taha’nın felsefesi, modernliğin ahlâkî krizine karşı güçlü ve özgün bir cevap üretme çabasıdır. Bu cevap ne modernliği bütünüyle reddeden bir geriye dönüş çağrısıdır ne de modernliğin varsayımlarını sorgulamadan kabul eden bir uzlaşmadır. Aksine, insan merkezli fakat bu merkeziyetin sorumluluk ve emanet bilinciyle sınırlandığı bir ahlâk ufku önerir. Bu ufukta insan, kendi kendisinin efendisi değil; fiil, söz ve bilgi bakımından emanet sahibi bir varlıktır.

*

Yazıya Kaynaklık Eden Eserler:

Taha, Abdurrahman. Su’al al-Akhlaq, al-Markaz al-Thaqafi al-ʿArabi.

Taha, Abdurrahman. Ruh el-Hadasa, al-Markaz al-Thaqafi al-ʿArabi.

Taha, Abdurrahman. Ruh ad-Din, al-Markaz al-Thaqafi al-ʿArabi.

Wael, Hallaq. Restating Orientalism, Columbia University Press.