Sarah Sultan & Najwa Awad / Yaqeen Institute
Çeviri: Barış Hoyraz – Haksöz Haber
1.BÖLÜM
I. Vaka Çalışması
Evlenmeden önce Mona ve İbrahim, yüksek başarıya ve otoriteye saygıya değer veren geleneksel ailelerde büyüdüler. Birlikte, İslam’a bağlı, uyumlu bir aile birimini merkezine alan ve sürekli manevi gelişimle karakterize edilen benzer bir yuva kurmayı dört gözle bekliyorlardı. Mona ve İbrahim’in üç çocuğu vardı, ancak ebeveynlik görevini tahmin ettiklerinden çok daha zor buldular. Büyürken, ebeveynleri kendilerinden bir şey yapmalarını istediğinde neredeyse her zaman tereddüt etmeden yaptıklarını hatırlıyorlardı; oysa çocukları meraklıydı ve sorular soruyordu. Çocuklarının “kötü” olmadığını biliyorlardı, ancak neden emirlerinin çoğunu sorguladıklarını ve bazen namaz gibi önemli konularda tembel göründüklerini anlayamıyorlardı. Çoğu gün, bolca bağırış çağırış ve güç mücadeleleriyle gölgelenen çok zor günlerdi. Çaresizlik içinde kalan Mona ve İbrahim, çocuklarını itaat ettirmek için ceza tehditlerine başvurduklarını fark ettiler.
Sürekli olumsuz ve tehditkâr olmak istemiyorlardı, ancak başka ne yapacaklarını bilmiyorlardı. Çocuklarının iyi Müslümanlar olarak büyümeleri için onlara manevi olarak nasıl yardımcı olabilirlerdi? Onları tehdit etmeden, cennete (cennet) ulaşmak ve cehennem ateşinden (cehennem) kaçınmanın ne kadar büyük bir önem taşıdığını çocuklarına nasıl öğretebilirlerdi? Mona ve İbrahim, çocuklarına İslam’ın temel kavramlarını ve hükümlerini öğretme konusunda iyi bir iş çıkardıklarını düşünüyorlardı, ancak çocuklarının Allah ile bir bağ kuramamalarının nedenini bir türlü anlayamıyorlardı. Ne yapabilirlerdi?
II. Giriş
Batı’daki Müslüman ebeveynlerin çoğu, hatta belki de tamamı için Mona ve İbrahim’in ailevi zorlukları acı verici derecede tanıdıktır. Devam eden ebeveynlik serimizin en son bölümü olan bu makale, bağlanma kavramı aracılığıyla bu tür ebeveynlik zorluklarına bir çözüm sunmayı amaçlamaktadır. İslamla Bütünleşik Dayanıklılık Modelimiz (IIRM), bağlanmanın ebeveynlikte ve çocukların hem zihinsel hem de manevi sağlığını geliştirme konusunda temel bir kavram olduğunu savunmaktadır. Bazı dayanıklılık teorileri, bakım verenlere olan bağlanmanın önemini ele alsa da, Allah’a olan bağlanmanın da vazgeçilmez olduğu konusunda güçlü kanıtlar bulunmaktadır. Modelimiz, araştırma bulgularının yanı sıra, Allah’ı aramaya içsel olarak motive olmuş çocuklar yetiştirmeye çalışan Müslüman ebeveynler için gerekli olan tevhid (Allah’ın tekliği inancı) gibi İslami ilkeleri de içermektedir. Eğer sadece bu dünyada başarıyı garantilemek için tasarlanmış ebeveynlik paradigmalarını kullanıyorsak, çocuklarımızı ahirette başarıya nasıl hazırlayabiliriz? Ahireti ele almayan herhangi bir dayanıklılık modeli bütünsel ve eksiksiz olabilir mi?
Bu ebeveynlik serisinin giriş bölümünde, dayanıklılık modelimizin, Hz. Lokmân’ın (selam ona) oğluna hayatı idare etme, başkalarıyla ilişki kurma ve iyi bir karakter geliştirme konusunda sağduyulu öğütler verdiği ayetlere dayandığını ele almıştık.1
Ona Allah tarafından bahşedilen hikmet, günümüzde Müslüman ebeveynler için hâlâ yararlı olan önemli ve zamansız kavramları içermektedir. Bu bölümde, çocuklarda dayanıklılık ile Allah’a, ebeveynlere ve salih kimselere olan bağlılık arasındaki hayati bağlantıları ele alacağız. Ayrıca, ebeveynlerin teoriden pratiğe geçişi kolaylaştırmak için kullanımı kolay stratejiler ve konuşma başlatıcıları (bkz. ek) sunmayı umuyoruz.
III. Bölüm hedefleri
- Ebeveynlikte bağlanmanın önemi nedir ve bu, ruhsal ve zihinsel sağlığı nasıl etkileyebilir?
- Kur’an ve Hadisler bize bağlanma konusunda ne öğretir?
- Ebeveynler, çocuklarının Allah’a olan bağlanmasını nasıl güçlendirebilir?
- Çocuğumun/çocuklarımın Allah’a olan bağlanmasını artırmaya yardımcı olmak için günlük hayatta uygulayabileceğim somut adımlar nelerdir?
- Çocuğumda/çocuklarımda sağlıklı bir bağlanma geliştirmeye çalışırken göz önünde bulundurmam gereken bazı önemli hususlar nelerdir?
IV. Bağlanma teorisi: Ebeveynlikte bağlanmanın önemi
Bu fikir basit görünebilir olsa da, bağlanma psikoloji alanında çok katmanlı bir kavramdır. Basit bir ifadeyle, bağlanma bir kişinin bir başkasına karşı sergilediği bir tür ilişki modelidir. Birincil bakım veren ile çocuk arasındaki bağlanma bebeklik döneminde oluşmaya başlar ve çocuğun ilişki şablonunu, yani çocuğun dünyaya ve çevresindekilere nasıl bağlandığını belirler. Genel bağlanma türleri arasında güvenli, kaygılı-kararsız, düzensiz ve kaçınmacı bağlanma yer alır. Aşağıdaki noktalar, sonraki bölümlerin temelini oluşturmaktadır:
- Bağlanma tarzınız, eşinizle ve çocuklarınızla nasıl bir ilişki kurduğunuzu ve genel ebeveynlik tarzınızı belirler.2
- Bağlanma tarzınız, çocuğunuzun başkalarıyla nasıl bir ilişki kuracağını şekillendirir ve etkiler.3
- Sağlıklı bir bağlanma tarzına sahip olmak, çocuğunuzun yaşamında daha iyi bir ruh sağlığı ve daha sağlıklı ilişkiler kurmasına zemin hazırlar.4
- Sağlıksız bağlanma tarzları, ilişkilerin kalitesini olumsuz etkileyebilir ve zayıf ruh ve beden sağlığının başlıca nedenlerinden biri olabilir.5
- Olumlu ilişkiler, zorlu yaşam deneyimlerinin zararlı etkilerini dengeleyerek dayanıklılığı artırır.6
Birçok ebeveyn, çocuklarına maddi ve eğitimsel kaynaklar sağlamaya odaklanır, ancak ilişkisel ve duygusal kaynakları geliştirmenin önemini göz ardı eder. Yiyecek, barınma, iyi bir eğitim ve ders dışı etkinlikler sunmaya, çocuklarına görgü kuralları, doğru ile yanlışı ayırt etmeyi ve dini öğretileri öğretmeye öncelik verirler, ancak çocuklarıyla olan ilişkilerinin kalitesini göz ardı ederler. Şöyle düşünün: Mükemmel materyalleri olan bir çevrimiçi derse katılıyordunuz, ancak internet bağlantısı sürekli kesiliyor, içerik sürekli gecikiyor ve bazen ses seviyesi dalgalanıyorsa, bir şey öğrenebilir miydiniz? İçerikle ilgilenmek, hatta öğretim görevlisiyle iletişim kurmak ister miydiniz? Benzer şekilde, çocuklarınıza gelişimsel ve manevi büyüme için ihtiyaç duydukları şeyleri öğretseniz de sık sık onlara bağırır, onları küçük düşürür ya da hatta onlarla iletişimi keserseniz, sonuçta bundan çok fayda göreceklerini düşünür müsünüz? Sizin tavsiyelerinize kulak verecek motivasyona sahip olacaklarını, hatta sizinle zaman geçirmek isteyeceklerini düşünür müsünüz?
Başka bir deyişle, çocuğunuzla olan etkileşimlerinizin kalitesi, çocuğunuzun refahı üzerinde neredeyse kesin olarak muazzam bir etkiye sahip olacaktır. Çocuğunuz sizinle olan ilişkisinde saygı gördüğünü, güvende olduğunu ve desteklendiğini hissederse, çevresiyle ve diğerleriyle sağlam temellere dayalı ve sağlıklı bir şekilde ilişki kurma olasılığı çok daha yüksek olacaktır.
Çocuğunuzla olan ilişkiniz düzensiz veya tutarsızsa, çocuğunuzun çevresiyle ve başkalarıyla yıpranmış, rahatsız edici veya sağlıksız bir şekilde etkileşime girme olasılığı çok daha yüksektir.
Allah’a Bağlanma
Ve Hz. Lokman’ın oğluna öğüt verirken söylediği şu sözleri hatırlayın: “Ey sevgili oğlum! İbadette Allah’a asla başka bir şeyi ortak etme, çünkü O’na başkalarını ortak etmek gerçekten de tüm günahların en kötüsüdür.”7
Çoğu bağlanma teorisi çocuk ile ebeveyn arasındaki ilişkiye odaklansa da, bağlanmanın başkalarına —ve en önemlisi, Allah’a— da uzanabileceğini kabul etmek önemlidir. Allah’a bağlanmanın önemini ve bunu çocuklarda nasıl geliştirebileceğimizi anlamak, ebeveynlik ve dayanıklılık geliştirmenin vazgeçilmez bir bileşenidir.
Bilimsel araştırmalar, ebeveynlere bağlanmanın faydaları olduğu gibi, Allah’a bağlanmanın da faydaları olduğunu ortaya koymaktadır. Aslında, Allah bir “ikame bağlanma figürü” olabilir,8 ki bu, bağlanmanın dayanıklılık açısından önemi ve insan olarak ve ebeveynler olarak doğal kusurlarımız göz önüne alındığında oldukça güçlü bir kavramdır.
Bağlanma teorisinin dine uygulanmasında merkezi bir rol oynayan fikir, birçok insan için Tanrı’nın psikolojik olarak bir bağlanma figürü işlevi görebileceğidir (Kirkpatrick, 1992, 1999). İnsanlar, kriz zamanlarında Tanrı’yı güvenli bir sığınak (bkz. Collins ve Feeney 2000; Kirkpatrick 1999) ve tehlike geçtikten sonra keşif yapabilmek için güvenli bir üs (bkz. Ainsworth ve ark. 1978; Bowlby 1988; Kirkpatrick 1999) olarak algılarlar. 9
Tanrı’ya bağlanma, yaşam memnuniyetinin artması10, dindarlığın artması11, psikopatolojinin azalması ve psikolojik sıkıntının azalmasıyla ilişkilendirilmiştir.12 Güvenli bağlanma, olumsuz olaylara karşı daha sağlıklı bir algı ve daha fazla duygusal dayanıklılıkla da ilişkilendirilmiştir.13 Allah’a bağlanmanın diğer faydaları, İbn Abbas’ın (ra) şu hadisinde görülebilir:
Bir gün Peygamberimiz’in ﷺ arkasında [at/deve] sürerken, O şöyle dedi: “Ey genç adam, sana birkaç söz öğreteceğim. Allah’a karşı takva göster, O da sana göz kulak olsun. O’na karşı takva göster, O’nu yanınızda bulursun. Bir şey istersen, Allah’tan iste. Yardıma ihtiyacın olursa, Allah’tan iste. Şunu bil ki, tüm dünya sana yardım etmek için bir araya gelse bile, Allah öyle yazmamışsa sana yardım edemezler. Ve tüm dünya sana zarar vermek için bir araya gelse bile, Allah öyle yazmamışsa sana zarar veremezler. Kalemler kaldırıldı ve sayfalar kurudu.”14
Bu hadis, asıl bağlılığın Allah’a olduğunu çok güzel bir şekilde ifade etmektedir. Burada Peygamberimiz ﷺ, birkaç önemli noktada hikmetini paylaşmaktadır:
1. Allah’a karşı farkındalık: Allah’ı gözlerimizle doğrudan göremesek, kulaklarımızla doğrudan duyamasak ya da diğer insanlarla olduğu gibi O’nunla etkileşimde bulunamasak da, herkes Allah ile bir ilişki kurabilir. Bu ilişki, “Allah’ı hatırla, O da sana bakacaktır. O’nu hatırla, O’nu yanınızda bulacaksınız.” sözünde belirtildiği gibi karşılıklı bir süreçtir. Kişi Allah’a yaklaştıkça, Allah’ın da kendisine yaklaştığını görecektir.
Günümüzde farkındalığın faydaları hakkında bu kadar çok konuşulduğunu düşünürsek15, bu kavramın neredeyse 1400 yıl önce gündeme getirilmiş olması ilginçtir. Ancak günümüz farkındalık söylemleri genellikle “şimdi”de olmaya —vücudun nasıl hissettiğinin farkında olmak, anı yaşamak vb.— vurgu yaparken, İslam geleneği alternatif bir anlayış sunar. Murakabe16, kişinin Allah’ın varlığının bilincinde olduğu farklı bir tür farkındalıktır. Allah’ın varlığını hissetmek, O’nun sizinle olduğunu, sizi gözetlediğini ve asla gerçekten yalnız olmadığınızı hissetmek demektir. Bu varlık hissi sadece rahatlatıcı olmakla kalmaz, aynı zamanda dürüstlüğü pekiştirmeye de yardımcı olabilir; bir kişi, ebeveyn, öğretmen veya otorite figürünün yokluğunda bile Allah’ın her zaman kendisini gözetlediğini içselleştirmişse, riskli davranışlara veya durumlara düşme olasılığı daha azdır.
2. Allah ile bağlantıya öncelik verilmesi: Dünyanın pek çok yerinde, bilge büyüklerin gençlere ebeveynlerini dinlemeleri ve vefat etmeden önce onlarla vakit geçirmeleri konusunda öğüt vermesi alışılmadık bir durum değildir; bu öğütlerde her zaman ebeveynlerin neyin en iyi olduğunu bildikleri vurgulanır. Bu değerler İslam ile uyumlu olmakla birlikte diğer İslami metinlerde de yer alsa da, bu hadiste bunlardan hiç bahsedilmemektedir. Bu hadiste Peygamberimiz ﷺ, Allah’a öncelik vermektedir; O’nunla kurulan bağ ve ilişki, diğer her şeyden üstün tutulmaktadır. Bu etkileşim, Peygamberimiz’in ﷺ gençlerle Allah arasında bir bağ kurmasının mükemmel bir örneğidir.
3. Allah’a bağlanmada güven bulmak: Araştırmacıların, çocuk ile ebeveyn arasındaki sağlıklı bir bağın temel unsurları olarak belirledikleri güvenlik, duyarlılık ve güvenli bir sığınak olma gibi birçok nitelik,17 bu hadiste Allah ile özdeşleştirilmektedir:
Güven: “Allah’a karşı gelmeyin, O da size göz kulak olur.”
Duyarlılık: “O’na karşı gelmeyin, O’nu yanınızda bulursunuz.”
Güç/Güvenli Liman: “Ve tüm dünya size zarar vermek için bir araya gelse bile, Allah öyle yazmamışsa size zarar veremezler.”
Bu hadisin dikkat çeken bir başka yönü de, çocuklarımıza Allah’a bağlanmanın üstünlüğünü öğreterek sadece imanlarını güçlendirmekle kalmayıp, aynı zamanda zorluklardan sonra yeniden ayağa kalkma yeteneklerini de pekiştirmemizdir. Burada Peygamberimiz ﷺ, olumsuz olayların yaşanmayacağını söyleyerek genç adamı korumaya çalışmaz; zorlukları kabul etmek, bunlarla başa çıkmanın vazgeçilmez bir parçasıdır. Çoğu zaman ebeveynler olarak ilk eğilimimiz, çocuklarımızı her türlü acıdan veya zorluktan korumaktır. Bu hadis ise neredeyse bunun tam tersini yapar. Peygamberimiz ﷺ, empati ve şefkat dolu bir üslubu korurken, olumsuz bir şeyin meydana gelmesi durumunda bunun, her şeyi en iyi bilen ve Yüce Koruyucu olan Allah’ın iradesiyle olacağını kuvvetle vurgular:
“Eğer bir şey isterseniz, Allah’tan isteyin. Yardıma ihtiyacınız varsa, Allah’tan isteyin. Şunu bilin ki, tüm dünya size yardım etmek için bir araya gelse bile, Allah öyle yazmamışsa size yardım edemezler. Ve tüm dünya size zarar vermek için bir araya gelse bile, Allah öyle yazmamışsa size zarar veremezler. Kalemler kaldırıldı ve sayfalar kurudu.”
Hadisin bu son kısmı, inananlar için Allah’a güvenmenin önemini de vurgulamaktadır. Çocuklarımızı yetiştirirken, genellikle ebeveynler olarak bize güvenmelerini ön plana çıkarırız; bu, özellikle erken yaşlarda kesinlikle gereklidir; peki, Allah’a güvenmeyi ne sıklıkla vurgularız? Çocuklar, güvenilir ve dayanılabilir ebeveynleri olduğunu ve onlardan daha da güvenilir ve dayanılabilir bir koruyucuları olduğunu bilerek kendilerini daha da güçlenmiş hissedebilirler: O da Allah’tır. Bu hadis, bu güvenceyi açıkça ortaya koymaktadır: tüm dünya bir araya gelse bile, Allah’ın iradesini değiştiremezler; bu nedenle çaresizlik anlarında, hatta ebeveynlerinden ayrıldıklarında bile çocuğun her zaman Allah’ı vardır. Allah’ın Kur’an’da bize hatırlattığı gibi,
“Ve O, onlara hayal bile edemeyecekleri kaynaklardan rızık verecektir.” Ve kim Allah’a güvenirse, O [tek başına] onlara yeter. Şüphesiz Allah, iradesini yerine getirir. Allah, her şey için bir kader belirlemiştir.18
Devam edecek >>>
Dipnotlar:
1. Sarah Sultan and Najwa Awad, “Building Resilience in Children: An Islamic Model of Parenting,” Yaqeen, March 22, 2023, https://yaqeeninstitute.org/read/paper/building-resilience-in-children-an-islamic-model-of-parenting.
2. Linda C. Gallo and Timothy W. Smith, “Attachment Style in Marriage: Adjustment and Responses to Interaction,” Journal of Social and Personal Relationships 18, no. 2 (2001): 263–89.
3. Barbara H. Esbjørn, Signe H. Pedersen, Sarah I. F. Daniel, Helle H. Hald, Jon M. Holm, and Howard Steele, “Anxiety Levels in Clinically Referred Children and Their Parents: Examining the Unique Influence of Self‐Reported Attachment Styles and Interview‐Based Reflective Functioning in Mothers and Fathers,” British Journal of Clinical Psychology 52, no. 4 (2013): 394–407.
4. Jane Barlow, Anita Schrader‐McMillan, Nick Axford, Zoe Wrigley, Shreya Sonthalia, Tom Wilkinson, Michaela Rawsthorn, Alex Toft, and Jane Coad, “Attachment and Attachment‐Related Outcomes in Preschool Children: A Review of Recent Evidence,” Child and Adolescent Mental Health 21, no. 1 (2016): 11–20.
5. Darrin J. Knapp, Jonathan G. Sandberg, Josh Novak, and Jeffry H. Larson, “The Mediating Role of Attachment Behaviors on the Relationship between Family-of-Origin and Couple Communication: Implications for Couples Therapy,” Journal of Couple and Relationship Therapy 14, no. 1 (2015): 17–38.
6. Shelia M. Kennison and Victoria H. Spooner, “Childhood Relationships with Parents and Attachment as Predictors of Resilience in Young Adults,” Journal of Family Studies 29, no. 1 (2023): 15–27, https://doi.org/10.1080/13229400.2020.1861968.
7. Kur’an 31:13.
8. Richard Beck and Angie McDonald, “Attachment to God: The Attachment to God Inventory, Tests of Working Model Correspondence, and an Exploration of Faith Group Differences,” Journal of Psychology and Theology 32, no. 2 (2004): 92–103.
9. Wade Rowatt and Lee A. Kirkpatrick, “Two Dimensions of Attachment to God and Their Relation to Affect, Religiosity, and Personality Constructs,” Journal for the Scientific Study of Religion 41 (2002): 637–51.
10. Rowatt and Kirkpatrick, “Two Dimensions of Attachment.”
11. Hassan Elwan and Osman Umarji, “The Alchemy of Divine Love: How Our View of God Affects Our Faith and Happiness,” Yaqeen, December 29, 2022, updated June 9, 2023, https://yaqeeninstitute.org/read/paper/the-alchemy-of-divine-love-how-our-view-of-god-affects-our-faith-and-happiness.
12. Julian Culver and Melinda Lundquist Denton, “Religious Attachment and the Sense of Life Purpose among Emerging Adults,” Religions 8, no. 12 (2017): 274, https://doi.org/10.3390/rel8120274.
13. Culver and Lundquist Denton, “Religious Attachment.”
14. Sunan al-Tirmidhī, no. 2516.
15. Daphne M. Davis and Jeffrey A. Hayes, “What Are the Benefits of Mindfulness? A Practice Review of Psychotherapy-Related Research,” Psychotherapy Theory Research Practice Training 48, no. 2 (2011): 198–208.
16. Parrott, Justin. “How to Be a Mindful Muslim: An Exercise in Islamic Meditation,” Yaqeen, November 21, 2017, updated June 12, 2023, https://yaqeeninstitute.org/read/paper/how-to-be-a-mindful-muslim-an-exercise-in-islamic-meditation.
17. Beck and McDonald, “Attachment to God.”
18. Kur’an 65:3.
