Birçok sözlük ve ansiklopedide, mahlas için hemen hemen aynı ifadeler kullanılmıştır; sanatçıların eserlerinde kullandıkları ikinci ad. Mahlas kullanma geleneği Arap edebiyatından Fars edebiyatına, oradan da Türk edebiyatına geçmiştir. Divan şairlerinin hemen hepsi şiirlerinde mahlas kullanmış ve mahlas, edebiyatın vazgeçilmez bir unsuru olmuştur. Divan şiirinin yanında halk şairleri de şiirlerinin genellikle son dörtlüğünde mahlas kullanmıştır.

Modern Türk şiirine bakıldığında mahlas kullanma, gelenekçi yapıdan sıyrılıp yeni formlarda kullanılmaya başlanmıştır. Şairler şiirlerinin hemen her yerinde mahlaslarına yer vererek, eski bir geleneği yeni bir modernliğe dönüştürmüşlerdir. Bu kullanım Cahit Zarifoğlu şiirlerinde de vardır.

Cahit Zarifoğlu’nun şiirlerinde mahlas kullanımının hem modern hem de gelenekçi yapıda örneklerine rastlamak mümkündür. M. Halil Erzen, Divan Şiirinde Mahlas Kullanma Geleneği ve Bu Geleneğin Modern Şiire Yansımaları adlı yazısında Cahit Zarifoğlu’na da yer vermiş ve şairin kullanmış olduğu modern bir mahlasa dikkat çekmiştir. “Cahit Zarifoğlu’nun “Sultan” adlı şiiri de mahlas kullanımı açısından son derece ilginç ve özgün bir örnek sunmaktadır. Bu şiirde şair, direkt olarak ismini kullanmak yerine isminin (Abdurrahman Cahit Zarifoğlu) baş harflerini bir araya getirerek elde ettiği “acz” kelimesi üzerine bir mana alemi inşa eder.”¹ Şiirde kullanılan mahlasın şiirin hemen başında yer alması da dikkat çekicidir.

Seçkin

Bir kimse değilim

İsmimin baş harfleri acz tutuyor

Bağışlamanı dilerim

Sana zorsa bırak yanayım

Kolaysa esirgeme

(s. 514)

Cahit Zarifoğlu, “Sultan” şiirinde kullanmış olduğu modern mahlasın yanında gelenekçi kullanıma benzer mahlaslar da kullanmıştır. Özellikle son dönem halk şairlerinin soyismini veya soyisminden bir parçayı mahlas olarak kullanma özelliği Cahit Zarifoğlu’nda da gözükür çünkü Zarifoğlu bazı şiirlerinde soyisminden bir parça olan “zarif” kelimesini mahlas olarak kullanmıştır.

Şairin üçüncü şiir kitabı olan “Menziller” klasik manada mahlas kullanılanılan şiir örneklerinin bulunduğu bir eserdir. Bunlardan ilki beyitlere benzetilerek ikilikler halinde yazılan “Özgürlüğe Doğru” şiiridir. Zarifoğlu bu şiirinde tıpkı divan şiirlerinde olduğu gibi son bölümde mahlasına yer vermiş ve klasik kullanımda olduğu gibi kendine seslenmiştir.

Ya bu yol. Ayağın sahibi gövdeden habersiz yürüdüğü

Gövdenin ayağa merbut ayağa dönük ayak kesildiği

Sen gönlünü yukarıya bil

Bir dağ nasıl söylerse öyle söyle

Bir dağ nasıl inilerse başla öyle

Ey zarif sen de ata yoluna meylettin

Korkarım binbir belaya dayanmaz sıkletin

(s. 313)

Yine aynı şiir kitabında yer alan “Kabul” şiiri de beyitlerle yazılmış ve klasik kullanıma uygun olarak bu son beyitte mahlas kullanılmıştır. Zarifoğlu bu şiirinde de mahlas olarak “zarif” kelimesini seçmiş ve kendine seslenmiştir.

Göğsümde bir küçücük derya buldum

Kabına sığmaz bir ceylan yoldaşım

Eteğini toplamış bir sevgili düştü kumsala

Ufacık kuru dudaklarında bir hasret sayhası

De Zarif inle. Ta ki huzra vardın

Nice yıl isyan durdun gurbet kaldın

(s. 314)

Cahit Zarifoğlu’nun üçüncü şiir kitabına ismini veren “Menziller” şiiri de mahlas kullanılan şiirlerdendir. Şiirin son beyti şairin mahlasının kullanıldığı beyittir.

Baktığın dağların düşüncesi bile ağlatır beni

Hür olurum buyruklarını bir bir donansam sultanım

Aşkın bin gözlü devasa bir baş imiş

Yur her birini uykulardan sohbetin

Dinlen ey Zarif bilatedbir çok söz açtın

Bu kırık akılla ne cürettir yaptığın

(s. 329)

İlk baskısı 1985 yılında Akaba Yayınları’ndan çıkan “Korku ve Yakarış” Cahit Zarifoğlu’nun son şiir kitabıdır. Kitapta yer alan “Gül Suyu” şiiri, şairin mahlas kullandığı şiirlerdendir. Klasik mahlas geleneğinin kullanıldığı şiirlerle hemen hemen aynıdır. şiir ikiliklerle yazılmış ve son bölümde mahlas kullanılmıştır.

Dedeler neneler yaşlı denizlerde

Gittiler güneşin şavkına, soyunup sahile yorgun dertleri

De hazırlanalım kahramanlık gün doğmadan kalkmakta

Bu çocuklarla yolumuz ilelebet Allahla yürekleri

Ey Zarif yine başını örtüden çıkardın

Çok bal döktün yine yaktın gemileri

(s. 367)

Cahit Zarifoğlu’nun kitaplarına girmeyen şiirleri bütün şiirlerinin toplandığı kitapta “Ek” başlığı altında yer almaktadır. Bu şiirler arasında da mahlas kullanılan şiirler bulunmaktadır. “Zarif, Çoban” adlı şiir koşma tarzı şiirlere benzetilerek dörtlüklerle yazılmış ve şiirin son dörtlüğünde mahlas kullanılmıştır.

Kaval derler, dertli yoldaştır

Bende iki, onda dokuz göz vardır

Nice sersefil olduk bir bilseler

Tombul kuzuların aşkına

Geçiyor bulut geçen ömürdür

Gece mi, saç mı, hayır kömürdür

Zarif çoban oldu görseler

Tombul kuzuların aşkına

(s. 505)

Kitaplara girmemiş şiirlerden olan “Efendim” şiiri ikiliklerle yazılmış bir şiirdir. Diğer şiirlerden farklı olarak bu şiirde mahlas son beyitte değil şiirin ortalarında kullanılmıştır. Yine diğer mahlaslı şiirlerinden farklı olarak şair tıpkı günümüz aşıklarının sıklıkla kullandığı gibi soyisminin tamamını kullanmıştır.

Çıkıp geliyorsun

Kor gibisin, bir kar gibisin

Soruyorsun: Zarifoğlu bana dargın mısın

Yoksa uyardılar mı seni sevdamızdan

‘Yaşamak’ bir perde gibi kalkıyor aramızdan

Zamansız mekansız bir tünel başındayız sanki

(s. 513)

Divan şiirinde köklü bir gelenek halini alan mahlas kullanımı, Tanzimat’la birlikte gelen yeni şiir arayışıyla bitmemiş, divan şiirinden bu yana farklı amaç ve formlarda devam etmiştir. Cahit Zarifoğlu bu geleneği gerek klasik manada gerek modern manada şiirlerinde kullanmıştır.

Kaynakça ve Okuma Listesi

ERZEN M. Halil, Divan Şiirinde Mahlas Kullanma Geleneği ve Bu Geleneğin Modern Şiire Yansımaları, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 59, Erzurum 2017, s. 41-73.

ZARİFOĞLU Cahit, Şiirler, Beyan Yayınları, İstanbul 2017.

1- M. Halil Erzen, Divan Şiirinde Mahlas Kullanma Geleneği ve Bu Geleneğin Modern Şiire Yansımaları, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S. 59, Erzurum 2017, s. 65.