Eyyûb’u da an. Hani o Rabbine: 'Şüphesiz ki bana bir zarar/hastalık dokundu. Sen merhametlilerin en merhametlisisin' diye niyaz etmişti. Enbiya/83
Hz. Eyyüb’ün hikâyesi, sıkıntıyla imtihana ilişkin hikâyelerin en etkileyici olanı, en korkunç olanıdır. Kur’an ayetleri ayrıntıya girmeden genel çizgileri ile işaret ediyor. Burada da Hz. Eyyüb’ün duasını ve yüce Allah’ın duaya verdiği karşılığı sunuyor. Çünkü bu sureye egemen olan hava, yüce Allah’ın peygamberlerine yönelik rahmetinin, imtihan anında onları koruyuşunun yansıtıldığı havadır. Bu imtihanın, Hz. İbrahim, Lût ve Nuh peygamberlerin -selâm üzerlerine olsun- kıssalarında değinildiği gibi, milletlerinin onları yalanlaması veya Hz. Davud ve Süleyman’ın -selâm üzerlerine olsun- kıssalarında değinildiği gibi bol nimetin verilmesi ya da Hz. Eyyüb’ün -selâm üzerine olsun- durumunda olduğu gibi sıkıntı şeklinde olması farketmez.
Hz. Eyyüb -selâm üzerine olsun- burada dua ediyor ama, içinde bulunduğu durumu abartmıyor:
“Bir derde yakalandım.”
Rabbini de sıfatı ile nitelendiriyor.
“Sen ise merhametlilerin en merhametlisisin, diye Rabb’ine seslenmişti.”
Yüce Allah’ın verdiği musibete sabrettiği için durumunu değiştirmesini istemiyor. Ona karşı takındığı edep ve haya tavrından dolayı bir şey önermiyor. Bu, musibetten dolayı içi sıkılmayan, asırlardır bir örnek olarak dilden dile dolaşan bir dertten duyduğu ızdırabı dışa vurmayan, sabırlı bir kulun örneğidir.
Hattâ Rabb’inden, başındaki musibeti kaldırmasını istemeye utanıyor. Onun kendi durumunu bildiğine güvenerek, bu yüzden istekte bulunmaya gerek olmadığını düşünerek işi O’na bırakıyor.
Duanın sözleri çok ilgi çekicidir. Eyyub (a.s) çektiği sıkıntıdan bahseder, fakat Rabbine: "Sen merhametlilerin en merhametlisisin" demekten başka bir şey söylemez. Bu, onun sabırlı, soylu ve mutmain olan kişiliğinin bir göstergesidir.
FİZİLALİL KUR’AN
Zemahşerî’nin ünlü tefsiri el-Keşşâf’ta, Enbiyâ Sûresi 83. ayeti ile ilgili
öne çıkan temel açıklamalar şunlardır:
1. "Zarar" (ed-Durr) Kavramının Kapsamı
Zemahşerî, ayette geçen ed-durr (الضُّرُّ) kelimesinin Hz. Eyyûb'un maruz kaldığı ağır bedenî hastalıkları, malını, mülkünü ve evlatlarını kaybetmesini ifade ettiğini belirtir. Zemahşerî'ye göre bu felaketler ve hastalıklar Hz. Eyyûb'un sabır imtihanının birer parçasıdır.
2. Dua Adabı ve Nezaket (Edeb-i Hitap)
el-Keşşâf’taki en önemli tahlillerden biri, Hz. Eyyûb’un dua ederken kullandığı üsluptaki inceliktir:
Şikâyetten Kaçınma: Hz. Eyyûb, "Beni hasta ettin" veya "Bana şifa ver" gibi doğrudan bir talep veya sitem dili kullanmamıştır.
Hali Arz Etme: Sadece durumunu hüsn-i edeb ile dile getirmiş ("Bana dert dokundu"), ardından Allah'ın yüce sıfatına sığınmıştır ("Sen merhametlilerin en merhametlisisin").
Zemahşerî’nin Nüktesi: Zemahşerî, peygamberlerin Allah'a iltica ederken takındıkları bu yüksek edebi vurgular; kulun halini Allah’a arz etmesinin şikâyet sayılmayacağını, aksine en güzel dua üslubunun ihtiyacını söyleyip takdiri ve merhameti Allah'a bırakmak olduğunu belirtir.
3. İsmet-i Enbiyâ (Peygamberlerin Masumiyeti) Açısından Hastalık
Zemahşerî, peygamberlerin insanları dinden tiksindirecek, nefret ettirecek kadar ağır ve iğrenç bedenî deformasyonlara (örneğin kurtlanma, çürüme gibi İsrailiyat kaynaklı anlatılara) maruz kalamayacağını savunur. Ona göre Hz. Eyyûb’un hastalığı şiddetli ve uzun süreli bir ağrı/sıkıntı olsa da, insanları kendisinden uzaklaştıracak derecede çirkinleştiği yönündeki hurafeler doğru değildir.
4. Sabır ve İbadet Örneği
Zemahşerî, Hz. Eyyûb'un bu duasının bir feryat değil, aksine yıllar süren sabrın ardından Allah'ın rahmetine sığınan samimi bir ibadet ve tevazu ifadesi olduğunu altını çizerek vurgular.
EL KEŞŞAF TEFSİRİ
