Allah’ı gereği gibi değerlendiremediler. Çünkü onlar, biraraya gelseler bile bir sinek yaratamayacak olan güçsüz, zavallı düzmece tanrıları O’na ortak koşuyorlar. Bu düzmece tanrıların sinek yaratmaları bir yana, sinek kendilerinden bir şey kapıp götürse onu bile geri alamazlar.
Allah’ı gereği gibi değerlendiremediler. Onlar yüce Allah’ı gücünün eserlerini, yarattıklarının sahip oldukları gözalıcı güzellikleri gördükleri halde, basit bir sineği bile yaratamayan kimseleri O’na ortak koşuyorlar.
Allah’ı gereği gibi değerlendiremediler. Çünkü her şeyden üstün ve her şeye gücü yeten Allah’ı bırakıp, sineğin kendilerinden kapıp götürdüğü bir şeyi, geri almaktan aciz, çaresiz düzmece tanrılardan yardım istiyorlar.
Hiç kuşkusuz bu ifade, titreyip boyun eğmeye uygun bir ortamda bir gerçeği vurgulayan ve yerleştiren bir ifadedir.
FİZİLALİL KUR’AN
Fahreddin er-Râzî, bu ayeti derinlemesine incelenmiştir.
1- Fahreddin er-Râzî, bu ayetin kendinden önceki 73. ayet ile sıkı bir teselsül (bağlantı) içinde olduğunu belirtir. 73. ayette müşriklerin taptığı putların acziyeti şu çarpıcı örnekle anlatılmıştır:
Putlar bir araya gelse bir sinek bile yaratamayacağı gibi, sineğin kendilerinden kopardığı veya putlara sürülen maddelerden kapıp götürdüğü bir şeyi bile geri almaktan acizdirler.
İşte 74. ayet, bu acziyet tablosundan hareketle müşriklerin düştüğü büyük zihinsel hatayı ve gafleti özetler: Kendi elleriyle yonttukları, en zayıf bir canlıya bile engel olamayan cansız varlıkları ilah mertebesine çıkaranlar, alemlerin Yaratıcısı olan Yüce Allah’ın kadrini, azametini ve kudretini asla gereği gibi takdir edememişlerdir.
2- "Allah’ı Hakkıyla Takdir Edememek" Ne Anlama Gelir?
Tefsîr-i Kebîr’de bu ifadenin manası şu açılımlarla ele alınır:
Hak Edilen Tazimi Gösterememek: İnsanların Allah’a şanına yaraşır bir saygı, kulluk ve ibadet sunamaması, O’nun yüceliğini idrak edememesidir.
Kudretini Yanlış Orantılamak: O’nun kainattaki mutlak ve rakipsiz gücünü görmezden gelerek, taştan, ahşaptan veya başka mahlukatlardan ilahlar edinmek, O’nun ulu mertebesine karşı yapılabilecek en büyük cehalettir.
Râzî’ye göre müşrikler, Allah’ın kudretini ve uluhiyetini (ilahlık makamını) hakkıyla bilselerdi, asla O’na aciz varlıkları ortak koşmazlardı.
3- Ayetin Sonundaki İki İlahi İsim: Kavî ve Azîz
Ayetin sonunda Allah’ın "Kavî" (çok kuvvetli, sınırsız güç sahibi) ve "Azîz" (mutluluk ve üstünlük sahibi, kendisine asla galip gelinemeyen, izzet sahibi) sıfatlarıyla bitirilmesi, manayı pekiştiren en önemli unsurdur:
Kavî sıfatı: Allah’ın gücünün her şeye yeteceğini, putların ise mutlak bir zafiyet içinde olduğunu vurgulamak için zikredilmiştir. Hiçbir güç O'nun iradesinin karşısında duramaz.
Azîz sıfatı: O'nun mutlak galip olduğunu, mülkünde dilediğini yaptığını, ortak koşanların O’nun izzetine ve mülküne hiçbir zarar veremeyeceğini ifade eder.
Özetle:
Fahreddin er-Râzî’ye göre bu ayet, insan aklına bir uyarıdır. İnsanoğlu, evrendeki en zayıf varlıkların bile yaradılışındaki sırrı ve kendi acziyetini kavrayıp, her şeye kadir olan Allah’ın büyüklüğü karşısında boyun eğmeli; O’ndan başkasına ilahlık yakıştırmanın akılla, mantıkla ve ilahi hakikatle bağdaşmadığını idrak etmelidir.
TEFSİRİ KEBİR
