Yani, "Onların putlarının ne herhangi vahyî bir kitapta adı geçiyor, ne onlar hakkında başka bir bilgi dayanakları var, ne de onlara ibadet etmelerini gerektiren bir dayanakları. Bu nedenle kendi icat ettikleri ilâhları Allah'a ortak koşmaları, onlara ibadet etmeleri, onlara kurbanlar kesip adaklar yapmaları, ihtiyaçları için onlara dua etmeleri vs. apaçık cehalettir.
Burada, bu akılsız insanlar; ilâhlarının kendilerine bu dünyada da ahirette de yardım edeceklerini ummakla hata ettikleri konusunda uyarılmaktadırlar. Çünkü bu ilâhların onlara yardım edecek güçleri yoktur. O halde onlar hiç bir yardımcı bulamazlar, çünkü sadece Allah onlara yardım edebilir.
Gücünü Allah’dan almadıktan sonra hiçbir rejimin, hiçbir kanunun gücü yaptırımı olmaz. Yüce Allah bir şeye kendi katından güç, kuvvet vermemişse o iş zayıftır, basittir. Gücün temel unsurlarından yoksundur.
Şu müşrikler de putlardan, heykellerden ya da insan veya şeytanlardan birtakım düzmece tanrılara kulluk ediyorlar. Halbuki bu düzmece tanrılara yüce Allah kendi katından hiçbir güç vermemiştir. Bu yüzden güçten yoksundurlar. Üstelik müşrikler bu düzmece tanrılara, kendilerini ikna eden bir bilgi ve kanıt sebebiyle de kulluk etmiyorlar. Sadece kuruntulara ve hurafelere uyuyorlar. Sığınabilecekleri bir yardımcıları da yoktur. Her şeyden üstün ve her şeye gücü yeten Allah’ın yardımından yoksundurlar.
Şaşırtıcı olan Allah’ı bir yana bırakıp kendilerine hiçbir güç, hiçbir yetki indirilmeyen varlıklara kulluk etmeleri ve bu konuda hiçbir bilgiye de sahip olmamalarına rağmen, hak çağrısına kulak vermemeleri, yapılan çağrıyı kabul etmek amacı ile düşünmemeleridir.
FİZİLALİL KUR’AN
Zemahşerî Hac: 71. Ayeti şu temel argümanlar ve belâgat yönleriyle ele alır:
1. Naklî ve Aklî Delilin Yokluğu (İki Temel Gerekçe)
Zemahşerî, ayetteki ifadeleri temelde iki hususa dayandırarak putperestliğin temelsizliğini gözler önüne serer:
"Mâ lem yunezzil bihi sultânâ" (Haklarında Allah’ın hiçbir delil indirmediği): Burada geçen sultân kelimesi "hüccet, delil ve burhan" anlamına gelir. Zemahşerî, ilâhî makamdan bu varlıkların (putların) ilâh olduğuna dair ne bir kitapta ne de bir peygamber lisanıyla indirilmiş en küçük bir yetki veya delil bulunmadığına dikkat çeker. Bu, meselenin naklî (vahye dayalı) yönünü temsil eder.
"Ve mâ leyse lehum bihi ‘ilm" (Kendilerinin de hiçbir bilgisi olmadığı): Bu ifade ise meselenin aklî ve yakînî boyutuna işaret eder. Putperestlerin ellerinde taptıkları varlıkların ilâh olduğuna dair ne akli bir delil ne de sağlam bir bilgi vardır. Onların yaptığı tek şey, körü körüne atalarından gördükleri geleneği taklit etmektir.
2. İbadette Bilginin ve Delilin Şart Olması
Zemahşerî’nin açıklamalarından çıkarılan temel usulî kaide şudur: Allah’tan başkasına ibadet etmek veya ilâhlık yakıştırmak ancak kesin bir delile (nakle) ve sağduyulu bir bilgiye (akla) dayanmak zorundadır. Bu iki temelde de boşlukta kalan her türlü tapınma bâtıldır. Müşriklerin durumu ise hem vahiysiz hem de ilimsiz bir cehalet karanlığından ibarettir.
3. "Zalimler" Vurgusu ve Yardımcısızlık
Ayetin sonunda geçen "Ve mâ liz-zâlimîne min nasîr" (Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur) cümlesi hakkında Zemahşerî şu değerlendirmede bulunur:
Allah’a ortak koşanlar, hak etmedikleri bir konumu (ilâhlığı) varlıklara vererek büyük bir haksızlık yaptıkları için "zalim" olarak nitelendirilmişlerdir.
Ahiret gününde veya dünya azabı karşısında bu kimseleri Allah’ın gazabından koruyacak, azabı onlardan savacak hiçbir yardımcı, şefaatçi veya koruyucu bulunmayacaktır. Taptıkları putlar kendilerine bile yardım edemezken, tapanlara nasıl yardım etsinler?
Özetle Zemahşerî, bu ayeti ilahi emir karşısında dayanaktan yoksun kalmış akılsızca bir inat ve taklitçiliğin eleştirisi olarak okur; putperestliğin ne ilahi bir yasaya (sultan) ne de insani bir ilme (ilim) dayandığını vurgulayarak batıllığını tescil eder.
EL KEŞŞAF TEFSİRİ
