Bir halkı toprağından koparmak mümkün müdür?

Bruno Stevens'in Filistin'de çektiği fotoğrafları izlerken gözüm sürekli aynı karelere takıldı. Diğer fotoğrafların üzerinden geçiyor, fakat bir türlü o karelerden uzaklaşamıyordum. İnsanlar şehitlerini toprağa veriyorlardı. Bir mezarın etrafında toplanmış erkekler, yüzlerde derin bir keder, ellerde toprak, gözlerde tarifsiz bir çaresizlik... Bir evlat, bir baba, bir kardeş daha kaybedilmişti.

Bir süre sonra bunun yalnızca bir cenaze töreni olmadığını düşündüm. Bir halk, kaybettiklerini kendi toprağına emanet ediyordu.

İnsan ister istemez şu soruyu soruyor: Bir halkı toprağından koparmak için onun insanlarını öldürmek, gerçekten o halkı toprağından uzaklaştırır mı?

İsrail'in Filistinlileri yerlerinden eden, evlerini yıkan ve yaşam alanlarını daraltan politikalarının ardında, onları bu topraklardan koparmak da var. Ancak gözden kaçırılan bir gerçek bulunuyor: İnsanlar bir toprağa yalnızca evleriyle bağlanmazlar. Çocuklukları, hatıraları, mezarları ve kendilerinden önce orada yaşamış olanların hikâyeleri de bu bağın parçasıdır.

Bir evi yıkabilirsiniz, bir sokağı haritadan silebilirsiniz. Fakat insanın hafızasında kurduğu coğrafyayı aynı kolaylıkla ortadan kaldıramazsınız.

Bir insan öldüğünde yalnızca bir hayat sona ermez. Bir annenin evladı, bir çocuğun babası, bir eşin hayat arkadaşı eksilir. Geride kalanların dünyasında bir boşluk açılır. Ama ölenin mezarı oradadır. Bir gün çocuğu, torunu o mezarın başına gidecek, toprağına dokunacak ve onun hikâyesini dinleyecektir.

Çünkü insanın bir yere ait olması yalnızca orada yaşamasıyla ilgili değildir. Bazen insan, orada yatan sevdikleri yüzünden de oraya aittir.

Bir halkı göçe zorlamak isteyenler, farkında olmadan o halkın kayıplarını da o toprağa emanet ediyorlar. İnsanlar evlerini terk etmek zorunda kalabilirler; fakat mezarlar, hafızada daima bir adres olarak kalır. Toprak böylece yalnızca yaşanılan bir yer değil, kuşaktan kuşağa aktarılan bir hafıza mekânına dönüşür.

Fotoğraftaki insanlar ölülerini toprağa verirken sanki aynı sözü söylüyorlar:

Biz buradaydık. Buradayız. Bizden öncekiler de buradaydı. Bir gün biz de olmayacağız belki. Ama hikâyemiz burada kalacak.

Bu sözün içinde büyük bir acı kadar güçlü bir aidiyet de var.

Elbette hiçbir ölümün arkasına güzel anlamlar yerleştirerek yaşananları hafifletmek mümkün değil. Bir annenin evladını kaybetmesini hiçbir cümle telafi edemez. İnsanların yaşamaya, çocuklarını büyütmeye ve evlerinde güven içinde uyumaya hakları var. Bir halkın toprağına bağlılığını kanıtlamak için ölümle sınanması gerekmiyor.

Fakat bütün bu acının içinde insanın elinden alınamayan bir şey var: Geleceğe dair umut.

Fotoğrafları izlemeye devam ediyorum. Ve başka bir kareyle karşılaşıyorum.

Bir sokak... Etrafı yıkılmış binalar, moloz yığınları, parçalanmış eşyalar, dağılmış hayatlar... Bir zamanlar insanların yürüdüğü, çocukların oynadığı sokaktan geriye neredeyse hiçbir şey kalmamış. Fotoğrafın ortasında ise bir koltuğa uzanmış genç bir adam var. Etrafındaki yıkıma rağmen iki elini kaldırmış, parmaklarıyla zafer işareti yapıyor.

Bir an durup bakıyorum.

Evi yıkılmış, mahallesi harabeye dönmüş. Belki yakınlarını kaybetmiş. Ama o, yıkıntıların ortasında elini kaldırıyor. Bunun bir meydan okuma mı, umut mu, yoksa hayata tutunma biçimi mi olduğunu bilemeyiz. Fakat fotoğrafta gördüğümüz şey açık: Yıkımın ortasında hâlâ bir hayat ve gelecek iradesi var.

İlk fotoğrafta insanlar ölülerini toprağa veriyordu. İkincisinde ise yaşayan bir insan, bütün yıkıma rağmen hayata işaret ediyordu. Birinde toprağa emanet edilenler, diğerinde o toprağın üzerinde yaşamaya devam edenler vardı.

Ve birden kendimizi düşündüm.

Biz bazen ne küçük meseleler karşısında hayatın bütün neşesini kaybediyoruz. Kaçırdığımız bir otobüs için oflayıp pufluyor, birkaç dakikalık gecikmeyi büyük bir felakete dönüştürüyoruz. Oysa biliyoruz ki on dakika sonra başka bir otobüs gelecek. Planlarımız bozulduğunda, beklediğimiz bir şey gerçekleşmediğinde bütün günümüzü karartabiliyoruz.

Elbette herkesin kendi hayatında taşıdığı yükler ve görünmeyen acılar var. Başkasının acısıyla kendi acımızı ölçmek doğru değil. Ancak bazı fotoğraflar, neyin geçici bir aksaklık, neyin telafisi mümkün olmayan bir kayıp olduğunu yeniden düşündürüyor.

Bir otobüsü kaçırdığımızda on dakika sonra yenisinin geleceğini biliyoruz. Peki ya bir daha hiç gelmeyecek olanlar? Bir daha açılmayacak kapılar, dönmeyecek insanlar, bir daha oturulamayacak evler? Bir insanın hayatından eksilenleri hangi otobüs geri getirebilir?

Belki de umut, her şey yolundayken geleceğe güzel bakmak değildir. Asıl umut, hiçbir şey yolunda değilken bile yarına inanabilmektir. Yıkılmış bir evin önünde yeniden hayat kurma iradesi, bir mezarın başında gözyaşı dökerken çocuklarının geleceğini düşünebilmektir. Bazen de bütün yıkıntıların ortasında elini kaldırıp hâlâ burada olduğunu göstermektir.

Bruno Stevens'in fotoğraflarından gözümü alamamamın nedeni belki de buydu. O karelerde yalnızca Filistin'in acısını değil, insanın yıkıma karşı geliştirdiği varoluş iradesini de gördüm.

Bir halkı evlerinden çıkarabilirsiniz, şehirlerini yıkabilirsiniz, sevdiklerini ellerinden alabilirsiniz. Fakat onların hafızasında ve gelecek hayallerinde yaşayan bir yeri yok etmek o kadar kolay değildir.

Bazı topraklar yalnızca üzerinde yaşayanlarla değil, bağrında taşıdıklarıyla da vatan olur.

Onlar insanlarını toprağa veriyor, biz ise çoğu zaman hayatın bize sunduğu nimetlerin farkına varmadan yaşıyoruz. Onlar yıkıntıların arasında yarını arıyor, biz on dakika geciken bir otobüsün ardından bugünü kaybediyoruz.

İnsan bazen bir fotoğrafa bakarak dünyayı yeniden öğreniyor.

Çünkü umut, her şeyin yolunda olduğu yerde değil; her şeyin yıkıldığı yerde bile yeniden başlayabilme cesaretinde saklıdır.