Kur’an’ın insanı şaşırtan yanlarından biri, defalarca okunmuş bir ayetin bir gün hiç okunmamış gibi karşımıza çıkmasıdır. Kelimeler aynı, sıralama aynı; ama o gün başka bir kapı aralanır ve ayet bizi alıp bir yere götürür. Belki de onun mucizeliğinin sessiz delillerinden biri budur: metin değişmez, okuyan değişir ve değişen her okuyucuya ayet yeniden konuşur.

Kur’an’da adı en çok anılan peygamber Musa’dır. Hayatını ayrıntıya boğmadan, ama neredeyse her dönemine dokunarak anlatır: doğumunu, sarayda büyümesini, Medyen’e kaçışını, vadideki ateşi, Firavun’un karşısında duruşunu, denizin yarılmasını. Tâhâ suresinde, vadide kendisine ilk kez seslenildiğinde, Allah Musa’ya çocukluğunu hatırlatır. Annesinin onu bir sandığa koyup nehre bıraktığı günü, suyun o sandığı düşmanın kıyısına taşıdığı anı anlatır ve ardından şunu söyler:

Bu cümlede insanı durduran bir şey var. Musa’nın büyüdüğü yer, İsrailoğullarının erkek çocuklarını öldürten Firavun’un sarayıdır. Onun sofrasında doyar, onun hizmetçilerinin kucağında uyur, onun koridorlarında yürümeyi öğrenir. Yıllar sonra Firavun bu çocukluğu Musa’nın önüne bir borç senedi gibi koyacaktır:

Musa’nın cevabı kısadır: “Başıma kaktığın o nimet, İsrailoğullarını köleleştirmenden ileri gelmektedir” (Şuarâ, 26/22). Aynı çocukluğu iki ayrı ses hatırlatır. Firavun “biz büyüttük” der ve karşılığını ister. Allah ise “gözümün önünde yetiştirilesin” dedikten iki ayet sonra şunu ekler: “Seni kendim için yetiştirdim” (Tâhâ, 20/41). İki fiil de aynı kökten gelir; bir ustanın eserini sabırla, özenle işlemesini anlatan bir kökten. Firavun büyüttüğünü kendine borçlu sayar; Allah yetiştirdiğini bir göreve hazırlar. Allah’ın “gözümün önünde” dediği yer, bizim hesabımıza göre dünyanın en tehlikeli evidir. Saray Firavun’undur; ama bakış Allah’ındır. İnsan nerede büyüdüğünü sanıyorsa, aslında orada büyümüyor olabilir.

Herkesin Üzerindeki Bakış

İlk okuyuşta bu ayeti Musa’ya has bir ikram sayıp geçmek kolaydır. Bir peygambere söylenmiş söz, bize ne? Ama Kur’an bu ifadeyi bir kere kullanıp bırakmaz. Nuh’a gemiyi “gözlerimizin önünde” yapmasını emreder (Hûd, 11/37); tufanın ortasında o gemi yine “gözlerimizin önünde” akar (Kamer, 54/14). Musa için tekil konuşulur, “aynî”, gözüm; Nuh’un gemisi için çoğul, “a‘yuninâ”, gözlerimiz. Kelime değişir, bakış aynı kalır. Hz. Peygamber’e de alay edildiği, yalancı sayıldığı günlerde aynı dille seslenilir:

Demek ki bu, bir kişiye takılmış bir madalya değil, Allah’ın kuluna bakışının adıdır. “Nerede olursanız olun, O sizinle beraberdir” (Hadîd, 57/4) diyen bir kitapta kimse o bakışın dışında kalmaz. Fısıldaşan üç kişinin dördüncüsü, beş kişinin altıncısı O’dur (Mücâdele, 58/7). Ama Kur’an aynı beraberliği bir de başka bir dille anar ve bu kez onu bir vasfa bağlar: Allah sabredenlerle beraberdir (Bakara, 2/153), takva sahipleriyle beraberdir (Bakara, 2/194), iyilik yapanlarla beraberdir (Ankebût, 29/69), mü’minlerle beraberdir (Enfâl, 8/19). İlki herkesi kuşatan bir bilme ve görme beraberliğidir; ikincisi yardımın, korumanın, kalbe inen sükûnetin beraberliği. Birincisinin dışında kalmak mümkün değildir; ikincisine ise girilir. Herkes o gözün önündedir; ama herkes o gözün önünde büyümez.

Göz Değiştirme Hikâyesi

İnsan zaten bir gözün önünde büyümek üzere yaratılmıştır desek pek yanılmış sayılmayız. Dokuz ay annesinin karnında, sonra onun kucağında, onun bakışının altında yaşar. Çocukken anne babamızın yüzüne bakarak doğruyu yanlıştan ayırırız: bir gülümseme gördüysek iyi yapmışızdır, kaşlar çatıldıysa bir şeyler ters gitmiştir. Bu bir zaaf değil, fıtrattır; Allah’ın anneye yüklediği bir görev, çocuğa verdiği bir lütuftur. Anne sevgisi insanın ilk güven dersidir ve o derste öğrenilen güven, büyüdükçe asıl sahibine yönelsin diye verilmiştir. Bir gün insan Rabbini tanır ve annesinin gözünde bulduğu emniyetin, aslında hep bir başka bakışın gölgesi olduğunu fark eder.

Bu fark ediş takvaya da başka bir yüz kazandırır. Takva çoğu zaman yalnızca cezadan korkmak diye anlatılır. Oysa insanın sevdiğinden korkmasının en derin biçimi, onun sevgisini kaybetmekten korkmasıdır. Kendini Allah’ın gözünün önünde bilen kişi, o bakıştaki rahmetin kendisinden çekilmesinden sakınır. Seven, sevdiğinden kaçmaz; onu incitmekten kaçar.

Ama bu bağ her zaman bu kadar berrak kalmaz. Yıllar geçtikçe, Rabbinin gözünün önünden bir an bile çıkmadığı hâlde insan o bakışı unutur ve başka gözler aramaya başlar: öğretmeninin, arkadaşlarının, patronunun, belki adını bile bilmediği bir ekran kalabalığının. Onların gözünde büyümeyi seçer, onların beğenisi için didinir. Ömür bir göz değiştirme hikâyesine döner. Bir bakıştan ötekine geçeriz, her birinin önünde biraz eğilir, kendimizi biraz daha yontarız. Beğenildiğimiz gün büyür, görmezden gelindiğimiz gün küçülürüz. Başkasının gözü bir terazidir ve kendimizi o terazide tartmaya öyle alışmışızdır ki başka bir ölçü olabileceği aklımıza gelmez.

O göz bize bakmadığında ne olur? Sevmezse, beğenmezse, takdir etmezse? Çoğumuz için bu bir felaket senaryosudur. Kimse fark etmediyse emeğimin bir değeri var mıydı? Ailem anlamıyorsa yanlış olan ben miyim? Bir dostun vefasızlığı haftalarca içimizde dolaşır, tek bir eleştiri cümlesi koca bir geceyi uykusuz bırakır. Oysa sorulması gereken soru başka bir yerde durur: Bunca yıl insanların sevgisini dilenirken Allah’ın sevgisi kaç kez aklımıza geldi?

Denizle Ordu Arasında

Yeniden Musa’ya dönelim. Çocukken sandık içinde girdiği saraya bir gün yetişkin bir adam olarak, bu kez elçi sıfatıyla geri döner. Yanında kardeşi Harun vardır ve ikisi de korkmaktadır: Firavun’un ya ileri gidip ezmesinden ya da azgınlığını artırmasından. Cevap, “gözümün önünde yetiştirilesin” sözünden yalnızca birkaç ayet sonra gelir:

Musa o saraya ilk girdiğinde de o gözün önündeydi, şimdi dönerken de. Değişen yalnızca, artık bunu biliyor olmasıdır. Yıllar sonra o bilgi en ağır sınavından geçecektir. Kavmini Mısır’dan çıkarmış, geceleyin yola düşmüşlerdir. Önlerinde deniz, arkalarında Firavun’un ordusu. İki topluluk birbirini görünce Musa’nın yanındakiler feryat eder; Musa ise o “Korkmayın” sözünü artık içine sindirmiştir:

Aynı kıyıda, aynı ordunun karşısında iki ayrı insan durur. Biri olanı gözüyle ölçer: önü deniz, arkası asker, hesap bellidir. Öbürü olanı Rabbiyle ölçer. Kavmin korkusu boşuna değildi; ordu da gerçekti, deniz de. Ama son sözü onlar söylemeyecekti.

Bizim “eyvah”larımız çoğu zaman bir orduya karşı değil, bir bakışa karşıdır. Eyvah, beni sevmiyor. Eyvah, beni küçümsedi. Eyvah, herkes yol aldı da ben geride kaldım. Unutmayalım, bu cümleler Musa’nın kavminin durduğu yerden kurulur: gözün gördüğüne teslim olmuş, Rabbini hesaba katmayı unutmuş bir yürekten. Kendini başkalarının gözünde büyümeye adamış biri için o gözlerin her kapanışı bir yakalanmadır.

Musa’nın “Hayır”ı ise öfkeyle söylenmiş bir söz değildir. Kavmini azarlamaz, onları ardında bırakmaz; yalnızca korkunun anlattığı hikâyenin altına imzasını atmaz. Çünkü onun bildiği bir şey vardır: Asıl yakalanma, düşmanın kılıcı insana yetiştiğinde değil, insan Rabbini unuttuğunda başlar.

Bu cümleyi yazarken aklım Gazze’ye gidiyor. Orada kıyı da gerçek, ordu da. Ekranın bu tarafından bakan herkesin hesabı bellidir: önü deniz, arkası bomba, gidecek bir yer yok. Yine de enkazın altından çocuğunu çıkaran bir babanın, yıkıntının başında namaza duran bir kadının, ışığı kesilmiş bir hastanede ameliyata giren bir doktorun dilinden çoğu zaman aynı söz dökülür: Hasbunallah, Allah bize yeter. Kur’an bu sözü, “insanlar size karşı toplandı, onlardan korkun” denildiğinde imanı artanların diline koyar (Âl-i İmrân, 3/173). O insanlar ağlar, yas tutar, yardım ister; acı onlar için de acıdır. Ama korkunun anlattığı hikâyenin altına imza atmazlar. Gözün gördüğüne değil, bir gözün önünde olduklarına tutunurlar. Belki asıl soru onlara değil bize sorulmalıdır: Bu kıyıyı ekranlarımızdan seyrederken biz hangi gözün önündeyiz? Onların “Hayır”ını duyup kendi küçük “eyvah”larımızı hâlâ büyütüyorsak, kavmin durduğu yerde duran onlar değil, biziz.

Aynı cümle asırlar sonra başka bir sığınakta yeniden kurulur. Mekke’den çıkılmış, iki yolcu bir mağaraya saklanmıştır; peşlerinde onları arayanlar, belki birkaç adım ötede. Kur’an o anı şöyle anlatır:

Kıyıdaki söz ile mağaradaki söz arasında ince bir fark var. Musa “Rabbim benimle” der; kavmi feryat ederken o güveni kendi adına söyler. Mağaradaki ise “Allah bizimle” der; korkan arkadaşını o güvenin içine alır, yalnız başına taşımaz. Biri denizin, öbürü taşın önünde; ikisinin de ardında kovalayan bir düşman, ikisinin de dilinde aynı teselli. Belki o gözün önünde büyümenin son adımı budur: insan o bakışı yalnızca kendi için bilmekle kalmaz, yanındakinin korkusuna da onu taşır.

Unutanın Unutulması

Kur’an bu unutuşu birkaç yerde aynı keskinlikle dile getirir. Münafıkları anlatan Tevbe suresinde “Allah’ı unuttular, Allah da onları unuttu” (Tevbe, 9/67) denir. Ahiret sahnelerinde aynı örgü tekrar eder: o güne kavuşmayı unutanlar, o gün kendileri unutulur (A‘râf, 7/51; Secde, 32/14; Câsiye, 45/34). Musa’nın “gözümün önünde” büyütüldüğünü haber veren Tâhâ suresi ise, birkaç sayfa sonra bu bakışın tam karşıtını gösterir:

Aynı surenin içinde iki insan: biri en tehlikeli sarayda bile gözetilen, öbürü gözetildiğini hiç hesaba katmadığı için sonunda unutulan. Elbette Allah unutmaz; Meryem suresi bunu açıkça söyler: “Rabbin unutkan değildir” (Meryem, 19/64). Müfessirlerin dikkat çektiği gibi buradaki unutulmak, rahmetten mahrum bırakılmak, kendi hâline terk edilmektir. Bakılan, ama artık kollanmayan bir insanın hâli.

Haşr suresi ise bu unutuşun dünyadaki karşılığını gösterir ve belki de en çarpıcısı budur:

Burada karşılık, Allah’ın insanı unutması olarak değil, insanın kendini unutması olarak gelir. Bu ayet, göz değiştirme hikâyesinin nasıl biteceğini de haber verir gibidir. Her bakışın önünde biraz eğilen, her beğeni için biraz daha yontulan insan, bir gün aynaya baktığında kimi gördüğünü bilemez. Kendini başkalarının gözüyle tanımaya alışmış biri, o gözler çekildiğinde elinde bir şey kalmadığını görür. Allah’ı unutan önce O’nu, sonra kendini kaybeder; çünkü insan kim olduğunu ancak kendisine kimin baktığını bildiğinde bilebilir.

Misafir ve Ev Sahibi

Bütün bunlar insanların bakışını hiçe saymak diye anlaşılmamalı. Sevilmek güzeldir, takdir görmek insanı ısıtır; Allah bizi birbirimize bağlanalım, birbirimize dokunalım diye yaratmıştır. Mesele o bağı varlığımızın dayanağı yapmamaktır. Bir insanın sevgisi misafir gibidir: ağırlanır, kıymeti bilinir, ama evin tapusu ona verilmez. Tapu, insanı yoktan var edenindir. Kâf suresi O’nun bize şah damarımızdan daha yakın olduğunu söyler (Kâf, 50/16). Bu kadar yakındaki bakışı bırakıp uzaktaki bakışlara muhtaç kalmak, evinin ortasında pınar akarken komşunun kapısında bir bardak su beklemeye benzer.

Allah’ın sevgisi de soyut bir teselli değildir. Kur’an, Allah’ın sevdiği ve O’nu seven bir topluluktan söz eder (Mâide, 5/54) ve bu sevgiye giden yolu da gösterir:

Rahmetinin her şeyi kuşattığını söyleyen (A‘râf, 7/156) bir Rabbin sevgisiyle sarılmış insan, bir başkasının sevgisizliği karşısında acı duymaz değildir; duyar. Ama yıkılmaz. Çünkü o acı varlığının temeline değil, kapısının önüne düşer.

Bırakmayı Öğrenmek

Bu bakışın önünde nasıl büyüneceğine dair ipucunu Musa’nın hikâyesi en başta saklar. Sandık nehre bırakılmadan önce anneye bir söz verilmiştir: “Korkma, üzülme; biz onu sana geri döndüreceğiz” (Kasas, 28/7). Anne bırakmayı öğrenir, hem de dünyada en çok sevdiği şeyi. Belki bizim de ilk işimiz bırakmaktır: başkalarının elinde emanet bıraktığımız değerimizi, onların hükmüne asılı kalmış huzurumuzu. Sonra her gün küçük bir yoklama: Bu işi kim görsün diye yapıyorum? Bu sözü kim beğensin diye söylüyorum? Bu kırgınlık, Rabbimin bana bakışında neyi değiştirdi? Cevap çoğu zaman nettir: hiçbir şeyi.

Musa’nın büyüdüğü saray da kavmin titrediği kıyı da aynı gerçeği bize anlatır: İnsan, dışarıdan bakıldığında en korunaksız göründüğü yerde bile bir bakışın altındadır. Suya bırakılan bebek ile Firavun’un sofrasında büyüyen çocuk aynı gözün önündeydi; denizin kıyısında “Hayır” diyen adam da. O bakışı fark eden için başkalarının gözünde büyümek ya da küçülmek, görünmek ya da görünmemek eski ağırlığını yitirir. Deniz yine dalgalı, ordu yine arkada olabilir. Ama “eyvah” yerine kurulacak cümle artık bellidir: Hayır. Rabbim benimledir.