Saba Awny Naim / The Electronic Intifada
Ağustos ayında sıcak bir gündü. Hava boğucu ve toz doluydu. Etrafımda çökmekte olan raflar ve küflü el yazmaları gördüm. Ortamdaki dağınıklık yüzünden odaklanmak zordu ve gözlerim sürekli bir köşeden diğerine kayıyordu.
Bu, Büyük Omari Camii kütüphanesine ilk ziyaretimdi. Her yer tam bir kargaşa içindeydi ve mekân böceklerle doluydu. Etrafımda, tek bir kelimenin bile okunabilir kalmadığı kadar kötü bir şekilde yırtılmış bir Kur’an-ı Kerim nüshası da dâhil olmak üzere, yürek burkan pek çok ayrıntı fark ettim.
Kütüphanenin kırık pencerelerine bakmak için döndüğümde, 2009 yılında kurulan Gazze araştırma ve belgeleme enstitüsü Eyes on Heritage Foundation’ın genel müdürü 33 yaşındaki Haneen al-Amsi’yi, kırık bir raftan kalıntıları toplarken gördüm.
O konuşmaya başladı ve düşüncelerimin akışını kesti.
“Tahliye emri geldiğinde, kişisel eşyalarımı toplamadan önce bu el yazmalarından kurtarabildiğim ne varsa onları paketlediğimi biliyor muydunuz?” diye içini çekerek sordu. “Kendi güvenliğimden önce, bu miras kalan eserler için güvenli bir yer arıyordum.”
El-Amsi, aslen el-Sawafir el-Sharqiyya köyünden. Ailesi 1948’de mülteci durumuna düşmüştü. Şu anda Gazze Şehri’nde yaşıyor ve sözleri bana neden orada olduğumu hatırlattı.
Temmuz ortasında bir gece, sosyal medyada gezinirken bir arkadaşımın hikâyesinde, Eyes on Heritage Vakfı’nın Gazze’nin yazılı tarihini ve mirasını nasıl koruyup restore edeceğini öğrenmek üzere gönüllüler aradığını gördüm. O sırada, İngilizce dil ve edebiyat okuduğum El-Ezher Üniversitesi’ndeki üçüncü yılımı yeni bitirmiştim. Gazze’deki kaos ortamında kendimi toparlamamı sağlayacak bir şeye çok ihtiyacım vardı.
Ben bir kitap kurduyum. Kitapları ve el yazmalarını her zaman sevmişimdir. Bana göre bu, kitaplara olan sevgimi, Filistin kimliğimizi ve Gazze’nin kolektif hafızasını korumak için elimizden gelen her şeyi yapmamız gerektiğine dair inancımla birleştirebileceğim bir fırsattı.
İlgilendiğimi bildirdikten iki gün sonra, el-Amsi beni mülakata çağırdı. Gazze Şehri’nin el-Mina mahallesinde bir yerlerde bulunan küçük, geçici ofisine (ana ofisleri İsrail’in soykırım niteliğindeki saldırısında tahrip edilmişti) adımımı attığımda, yerde tahta paletlerin üzerine konmuş, yeri doldurulamaz ve çok değerli birkaç kitap ve el yazması gördüm. Okumaya çalıştığım eski bir astronomi el yazması vardı, ama okuyamadım. Hava şartlarına maruz kalmış ve çok küflenmişti.
Tarihin Katmanları
8 Aralık 2023’te Büyük Omari Camii’ne düzenlenen bombalı saldırı – eğer bir kanıta ihtiyaç varsa – İsrail’in Gazze’ye yönelik ayrım gözetmeyen saldırganlığının sadece insanları öldürmekle kalmayıp, tarihi ve mirası da yok etmeyi amaçladığının açık bir kanıtıydı. Bu, en gerçek anlamıyla bir soykırımdır; sadece hayatlarımızı ve Gazze’deki yaşam koşullarını değil, hafızanın kendisini de hedef alan bir soykırım.
Bu mekân, 4.000 yıldır ibadet yeri olarak kullanılmaktadır. M.Ö. 2. binyıldan itibaren bir Filistin tapınağına ev sahipliği yaptığı ve daha sonra M.Ö. 50’de bir Roma tapınağına dönüştürüldüğü anlaşılmaktadır. 5. yüzyılda bir Bizans kilisesi haline gelen yapı, 7. yüzyılda Hz. Muhammed’den sonra İslam’ın “doğru yol gösterilmiş” ilk dört liderinden biri olan Ömer İbn el-Hattab’ın önderliğindeki Müslüman fetihlerinin ardından camiye dönüştürülmüştür.
Haçlı istilalarının ardından bir süre Hristiyan kilisesi olarak yeniden işlev gördü; ta ki 13. yüzyılda Memlük hanedanı camiyi yeniden inşa edip sekizgen minaresini dikene kadar.
Gönüllü olarak çalıştığım ilk gün, işte bu tarihsel katmanların içine adım attım. Ve kısa sürede, bayramlarda bayram namazı kılmak için evimizden 20 dakikalık yürüme mesafesindeki bu camiye gitmekle büyümüş olmama rağmen, caminin sadece ibadetle ilgili olmadığını fark ettim. Memlük döneminden beri burası bir bilgi sığınağı olmuştur.
Caminin arka köşesinde, çatlaklı bir kapı kütüphaneyi binanın geri kalanından ayırıyor. O ilk gün, güneş ışığı hasarlı bir duvardaki küçük bir yarıktan sızarak ahşap rafların üzerine düştü; ben de bu son derece nadir ve değerli kitap ve el yazmalarından bazılarının tozunu almaya başladım.
Kütüphane, binlerce kitap ve el yazmasıyla donatan el-Zahir Baybars el-Bundukdari tarafından kuruldu. Günümüze ulaşan en eski belge, 16. yüzyılın başlarına aittir. Kütüphanedeki en dikkat çekici el yazmalarından biri, ünlü astronom ve matematikçi Badr el-Din el-Mardini’nin yaklaşık 500 yıllık eseri olan “Sharh al-Ghawamid fi ‘Ilm al-Fara’id” (Miras Bilimindeki Belirsizliklerin Açıklanması) adlı eseridir.
Diğer önemli eserler arasında, Gazze doğumlu seçkin şair İbn Zuqa’ah’ın nadir bir şiir koleksiyonu olan “Diwan İbn Zuqa’ah Al-Ghazzi” yer almaktadır; bu eser ne yazık ki bombalamadan kurtulamamıştır ancak başka yerlerde kopyaları mevcuttur. Ayrıca, 1720 tarihli âlim et-Timurtaşî el-Gazzî’nin ve 1820 tarihli Hasan bin Abd El-Latif Al-Husseini’nin [İslami hükümler] derlemeleri de bulunmaktadır. İslami hükümler koleksiyonları da bulunmaktadır.
2019 yılında, British Library ile işbirliği içinde, Omari kütüphanesinden yaklaşık 211 el yazması dijitalleştirilerek çevrimiçi olarak erişime açılmıştır.
Gözüm doğal olarak daha modern Filistin metinlerine takıldı; bunlar arasında Nekbe öncesine ait Filistin köylerinin orijinal isimlerinin yer aldığı bir arşiv ve ikonik al-Jamal (Deve) Nablus sabun markası gibi geleneksel sanayi şirketlerinin filigranları da vardı.
Hayati öneme sahip restorasyon
Ben toz alırken El-Amsi, bana kütüphanenin daha yakın tarihinden, 20. yüzyılın başlarında camide imamlık yapan ve kütüphanenin yeniden canlanmasına yardımcı olan Osman el-Tebaa’dan, 1950’de el-Tebaa’nın yerini alan ve onun çalışmalarını sürdüren Jamil el-Rayyes’ten bahsetti.
Hasarlı raflara baktım ve eserleri burada muhafaza edilen âlimleri düşündüm. Onların sözleri ve bilgeliği artık tozla kaplıydı ve ben de hâlâ kurtarılabilecek olanı kurtarmaya kararlıydım.
İsrail, caminin yüzde 90’ından fazlasını çoğunlukla Aralık 2023’te, ancak son üç yıl içindeki sonraki bombardımanlarda da tahrip etti. 20.000 kitap ve el yazması barındıran kütüphane, 500 günden fazla bir süre enkazın altında kaldı. Eyes on Heritage, sadece 4.000 kitap ve 147 el yazmasının kurtulduğunu tahmin ediyor.
Eyes on Heritage’ın genel müdürü ve şu anda Marsilya’daki IREMAM Arap ve İslam Araştırma Enstitüsü’nde misafir araştırmacı olarak bulunan 61 yaşındaki Abdul Latif Abu Hashem, telefonla yaptığımız görüşmede bu kaybın telafi edilemez olduğunu söyledi.
“Bu el yazmalarının kâğıt kopyaları dünyanın hiçbir kütüphanesinde bulunmuyor.”
Restorasyon süreci oldukça hassas bir işlemdir. Bir kitabın veya el yazmasının kurtarılabileceğini tespit edersek, bir sonraki aşamaya geçerek sayfalardaki tozu ve küfü özenle temizleriz.
Kullandığımız araçlar basittir. Tozu temizlemek için küçük bir boya fırçası kullanıyoruz. Ayrıca, kitaplarda böcek olup olmadığını incelemek için ekibimizin restore etmeyi başardığı tek bir mikroskopumuz var. Bu restorasyon çalışmalarından birinde, bir gümüş böceğin bir sayfayı açgözlülükle yediğini görünce hayretler içinde kaldım.
Tanımlama ve temizleme işlemlerinin ardından, bu kitapların başlık, yazar, konu ve yayın yılı gibi bilgileri içeren dijital meta verilerini oluşturuyoruz. Ardından bunları konuya göre düzenliyoruz.
Gazze’deki yoksulluk ve acıların ortasında, eski el yazmaları ve kitapların restorasyonu bazılarına ikincil öneme sahip gibi görünebilir. Ancak bu bizim mirasımız ve tarihimizdir; topraklarımızda nesilden nesile aktarılmaktadır.
“Bu günlerde bir kova su bulmak bile en zor şey,” dedi el-Amsi. “Ancak gençlerimizin, bu mirası gelecek nesillere aktarmanın temelini oluşturduklarını anlamaları gerektiğine inanıyorum. İşte bu yüzden bu kütüphaneyi yeniden canlandırmak için onları seçtik [toplamda 11 gençtik].”
Ebu Hashem de aynı fikirdeydi. “Bu eserler olmadan tarih de olmaz,” dedi bana, soykırım sırasında kendisinin ve ailesinin Refah’taki evlerinden nasıl sürüldüklerini anlatırken. Bu kütüphaneyi korumak, dedi, zor olsa da Gazze’de “hayata yeniden kavuşmak” için hayati önem taşıyor.
Gazze’yi yeniden canlandırmak sadece eski duvarları restore etmekten ibaret değildir. Direnişin pek çok şekli vardır. Bu, ufalanmış bir kâğıt parçası ve solmuş bir damla mürekkeple başlayabilir. Küçük bir boya fırçasıyla da yapılabilir.
*Saba Awny Naim, Gazze’deki El-Ezher Üniversitesi’nde edebiyat öğrencisi ve Eyes on Heritage’da gönüllü olarak çalışıyor.

