İman yoluyla bağımlılığın üstesinden gelmek: “İbn el-Kayyim’in Rehabilitasyon Programı” -4

Dr. Zohair Abdul-Rahman / Yaqeen Institute

Çeviri: Barış Hoyraz – Haksöz Haber

İman yoluyla bağımlılığın üstesinden gelmek: “İbn el-Kayyim’in Rehabilitasyon Programı” -1

İman yoluyla bağımlılığın üstesinden gelmek: “İbn el-Kayyim’in Rehabilitasyon Programı” -2

İman yoluyla bağımlılığın üstesinden gelmek: “İbn el-Kayyim’in Rehabilitasyon Programı” -3

4. bölüm

İbn el-Kayyim’in rehabilitasyon programı

Psikoeğitim

A-Bağımlı olmanın olumsuz sonuçları (10; 17; 18; 20-26; 30-31; 34-43; 45-47)

Aşağılanma, utanç ve küçük düşme hali

Kontrol kaybı

Dünyevi nimetlerin kaybı

Manevi nimetlerin kaybı

Ahiretteki acı ve ıstırap

B-İyileşmenin olumlu sonuçları (27-28; 30-33; 36; 38; 41; 43; 47-50)

Güçlü karakter

Güçlü irade ve kararlılık

İçsel özgürlüğe kavuşma

Amaç netliği

Bu dünyada ve ahirette felaketlerden korunma

Allah katında ve insanlar nezdinde yüksek mevki

İyileşmeyi Kolaylaştıran Unsurlar (1-3; 7; 9; 15; 17; 44-45)

Bağlılık

Samimiyet

Doğruluk

Rehberlik

Kendine karşı koruyucu sevgi

Başarıya yönelik güçlü motivasyon ve kararlılık

Başarısızlığa karşı güçlü isteksizlik

Cesaret

Özdenetim

İyileşmenin Önündeki Engeller (19; 44-45)

Arzunun uyanması

Boş düşünceler ve dikkatsizlik

Günahkâr yaşam tarzı

Şeytan

Davranışsal rehberlik

Görselleştirmeler (4-6; 8; 11-14; 16; 29; 44)

İyileşmiş olmanın nihai durumunu ve bununla bağlantılı tüm sevinç ve mutluluğu hayal edin.

Dürtüye kapılıp harekete geçtiğinizde ortaya çıkacak sonucu ve hemen ardından yaşayacağınız acıyı hayal edin.

Bu eylemi gerçekleştirirseniz Allah katındaki durumunuzu düşünün.

Sevdiğiniz insanlar bunu öğrenirse nasıl hissedeceklerini düşünün.

Geçici bir zevk karşılığında şerefinizi, servetinizi, malınızı ve inancınızı sattığınız bir takası hayal edin.

Savaş alanını gözünüzde canlandırın ve iyilik güçlerine karşı kötülük güçlerine karşı yardım edin.

Tartışma

Psikoeğitim, hem zihinsel hem de fiziksel tedavilerin neredeyse tamamında kabul görmüş bir unsurdur. Bu kavram, bağımlılık olgusuyla ilgili olarak aktarılan bilgilerden oluşur; buna bağımlılığın sonuçları, iyileşmeye yardımcı olan faktörler ve iyileşmeyi engelleyen faktörler dâhildir. Psikoeğitim, hastalara ve ailelerine, nüksetmeyi önlemek ve tedaviyi sürdürmek amacıyla durumla ilgili temel bilgileri kazandırmak üzere sunulan özel bir eğitim biçimidir.¹²⁷ İbnü'l-Kayyim'in tartışmasının büyük bir kısmı psikoeğitim kapsamında sınıflandırılabilir. O, bağımlılığın olumsuz sonuçlarına ve iyileşmenin olumlu sonuçlarına önemli ölçüde yer ayırmaktadır. Bu, değişme arzusunu pekiştirmeye hizmet eder. Ayrıca, iyileşme yolculuğunun bir parçası olan ve geliştirilmesi gereken olumlu nitelikleri de tanımlamaktadır. Bu, İbn el-Kayyim için bağımlılığın, samimiyet, cesaret ve sabır gibi olumlu niteliklerin kazanılması yoluyla etik ve manevi bir dönüşümün başlangıç noktası olduğunu vurgulamaktadır. Olumsuz nitelikler ise iyileşmenin önündeki engeller olarak sıralanmakta ve rehabilitasyon süreci boyunca aşılması gereken unsurlar olarak belirtilmektedir.

Davranışsal eğitim, zihinsel canlandırma gibi ilgi çekici bir tema etrafında şekillenmektedir. Zihinsel canlandırma, aslında rehberli imgeleme terapisinin kabul görmüş bir parçasıdır ve bağımlılık konusunda ancak son zamanlarda ampirik olarak değerlendirilmiştir.¹²⁸ Rehberli imgeleme terapisi, düşünce ve davranışlarda olumlu değişiklikler oluşturmak, ruhsal hastalık belirtilerini azaltmak ve başa çıkma becerilerini geliştirmek amacıyla kullanılır.¹²⁹ “Rüya görüntüsünün yeniden canlandırılması” da dahil olmak üzere kullanılan çeşitli görselleştirme teknikleri ve türleri bulunmaktadır. Bunlar arasında gerçek rüyalar, fanteziler veya hayaller yer alabilir. İbn el-Kayyim’in görselleştirmeleri, bu tür rehberli imgeleme araçları kategorisine girebilir gibi görünmektedir.

Onun rehabilitasyon programı, bütünüyle bir rehberli imgeleme sistemi olarak düşünülebilir. 50 stratejinin tamamı, onun kalp ve kalbin içinde var olan çeşitli güçler hakkında oluşturduğu imgelere odaklanabilir. Psikoeğitim bileşenleri, güçlü görselleştirmeler oluşturmak için gerekli unsurları sağlar. Ancak bu bileşenler, görselleştirmenin derinliğini artırmak için birbirleriyle sinerjik bir şekilde de kullanılabilir. Örneğin, 12. fikir şöyledir: “Kişi, amacına ulaşan sağduyulu bir bireyi, arzusunu yerine getiren bir kişiyle karşılaştırmalı ve ardından her ikisinin sonuçlarını hayal etmelidir. İlki neyi kaybetti ve ikincisi neyi kazandı?”

Bir kişi bu fikri kendi başına zihninde canlandırabilse de, zihninde canlandırdığı görüntüye 44. maddedeki fikirleri de dâhil ettiğinde, bu fikrin gücü ve değişim potansiyeli daha da artabilir: “Şunu bilmelidir ki, Allah kalbi vücudun yöneticisi kılmıştır. Kalp aynı zamanda Allah’ı tanımak, O’nu sevmek ve O’na ibadet etmenin merkezidir. Allah, kalbi iki şeyle: iki ordu, iki müttefik grubu ve iki cephanelikle sınar. Ḥaq (Hakikat), rüşd (vicdan) ve hudā (hidayet) Sultanı oluşturur. Müttefikleri meleklerdir ve ordusu sıddık (hakikate bağlılık), ihlas (samimiyet) ve nefsin arzularına karşı gelmekten oluşur. Diğer tarafta ise bāṭil (batıl), Sultan’dır ve müttefikleri şeytanlar ile ordularıdır; arzuları takip etmek ise cephaneliğidir. Nefs (benlik), bu iki ordunun arasındadır. Batıl ordusu, kalpteki boşluklardan ilerleyerek kalple karışıp onu kuşatana kadar ilerleyebilir. Böylece nefs, düşmanı ile birlikte kalbi kuşatmış olur. Aslında, düşmana cephaneliği önceden veren nefs’tir. Bu anda düşman, şehrin kapılarını açar, içeri girer ve şehri fetheder. Kalp aşağılanır ve yenilgiye uğrar.”

Bir başka örnek ise sabır (irade) ile olan bağlantıdır. İkinci ve üçüncü maddeler, sabır kaynağını geliştirmenin önemini açıklamaktadır. Bir kişinin sabır seviyesi düşükse, zihinsel canlandırmalar güçlü motivasyon durumları yaratacak güce sahip olmayacaktır. Daha yüksek sabır seviyeleri ise zihinsel canlandırmaları güçlendirebilir ve güçlü motivasyon durumları yaratabilir.

Sonuç

İbnü’l-Kayyim’in rehabilitasyon programını tutarlı bir anlatı halinde düzenleyebiliriz. İbnü’l-Kayyim, bağımlıları yasak arzularına kapılmanın sonuçları hakkında bilgi edinmeye ve derinlemesine düşünmeye çağırır. Bu öğrenme süreci, arzularını yenme konusunda motivasyonun artmasına ve başarısızlıktan güçlü bir kaçınma duygusuna yol açar. Böylesi bir psiko-manevi durum, iyileşmeye doğru atılan ilk adımdır. Bağımlı kişi, hayatında tevhid (birleme) kavramıyla yeniden bağlantı kurmalı ve kalbine rehberlik edecek tutarlı bir kaynağa sahip olmalıdır. Bu, iyi arkadaşlık, düzenli Kur’an okuma, dini metinler üzerinde derinlemesine düşünme, peygamberlik sünnetini inceleme ve genel olarak faydalı bilgiler edinme yoluyla başarılabilir. Bundan sonra, çevresinin arzularını uyandırmamasını aktif olarak sağlamalı ve fiziksel ve manevi temizlenme yoluyla Şeytan’dan kendini aktif olarak korumalıdır. Şeytan’dan Allah’a sürekli sığınmalı ve yemek yemeden veya evine girmeden önce Allah’ın adını anmalıdır. Boş düşüncelere yol açabilecek boş zamanlara karşı dikkatli olmalı ve uygun planlama ve zaman yönetimi yoluyla bu olasılığı ortadan kaldırmalıdır. Kişi, yeterli dinlenme ve enerji rezervi sağlarken, olumlu eylemlerini istikrarlı bir şekilde artırarak sabrını kademeli olarak geliştirmelidir.

Yukarıda belirtilenler, kişinin dürtü veya istek hissetmediği dönemlerde gerçekleştirilmesi gereken önemli yaşam tarzı değişikliklerini temsil etmektedir. Kişi istek ve dürtü hissettiğinde, önerilen görselleştirmelere veya ‘rehberli imgeleme’ye başvurmalıdır. Kişi, istek duyduğu anda bu görselleştirmelere odaklanabilmek için zihnini ve ruhunu eğitmeye zaman ayırmalıdır. Kişinin bilincine getirdiği imgeler, sağlam kararlılığı, azmi ve iradesiyle birleştiğinde bu dürtüyü dengeleyebilir.

1. Adım: İyileşme için güçlü bir motivasyon geliştirin

2. Adım: Çevrenizi arındırın

3. Adım: Güçlü bir irade geliştirin

4. Adım: Dürtüleri ortadan kaldırmak için görselleştirmeyi kullanın

5. Adım: Sürdürme ve nüks yönetimi

Bu makale, İslam geleneğinin inanılmaz zenginliğini ortaya koymaktadır. İbnü’l-Kayyim’in bağımlılık olgusu üzerine yaptığı değerlendirmeler, bugüne kadar bu konuyla ilgili bilinen en ayrıntılı incelemeyi temsil etmektedir. Davranışsal ve madde bağımlılıkları, Batı’daki ve Müslüman dünyasındaki Müslüman toplulukları etkileyen, giderek artan bir sorundur. Bağımlılık tıbbı, psikoloji, danışmanlık ve grup terapileri alanlarında, yararlanabileceğimiz büyük ilerlemeler kaydedilmiştir.

İbnü'l-Kayyim'i incelemenin faydası, yaklaşımımızı İslami ekosistem merkezli hale getirmektir. Terapinin İslami inançlardan, motivasyon faktörlerinden, manevi uygulamalardan ve insan zihni, bedeni ve ruhuna dair bakış açısından kaynaklanması önemlidir. Bu fikirlerin bir kısmını pratik terapötik çerçeveler içine yerleştirmemize yardımcı olabilecek modern ampirik içgörüleri entegre ederek, geleneğe daha fazla bilgelik katabiliriz. Bu araştırma çizgisinin, İslam geleneğinin bir uzantısı olarak bağımlılık alanında devam etmesini umuyoruz.

Örneğin, İbnü’l-Kayyim’in yaklaşımları büyük ölçüde bireye dayanmaktadır ve tartışmasında topluluğun rolünden açıkça bahsetmemektedir. Geleneğimizde olumlu arkadaşlığın önemi vurgulanmaktadır ve bağımlılığın tedavisinde terapötik topluluğun rolü, ampirik literatürde uzun zamandır kabul görmektedir.¹³⁰ İbnü'l-Kayyim'in fikirlerini grup terapisi çerçevesinde düzenlemek, İslam geleneğine dayalı olmakla birlikte diğer akademik alanlardan da yararlanarak gelecekte geliştirilebilecek önemli bir alanın örneği olacaktır.

Bu çeviri ve yorum, bağımlılıkla mücadele eden inananlara İslam geleneğine dayalı rehberlik sunmayı amaçlayan daha geniş bir projenin başlangıcıdır. Burada sunulan İbnü’l-Kayyim’in fikirleri, kişinin İslam’ını en önemli terapötik faktör olarak kabul eden, inanca dayalı terapilerin geliştirilmesi için verimli bir zemin oluşturmaktadır.

Dipnotlar

65. Qur’an, 9:120, Sahih International translation.

66. Qur’an, 48:29, author’s translation.

67. Qur’an, 4:100, Sahih International translation.

68. Al-Ḥusayn ʿAlī Ṭāhir al-Ṭughrāʾī, Lāmīyyat al-ʿajm (Baghdad: Matbaʿat al-ʿĀnī, 1962), 18.

69. A couplet with no author attribution found in the following text with slight word variation: al-Ḥasan b. Masʿūd al-Yūsī, Zahr al-akam fī al-amthāl wa al-ḥikam (Casablanca: Dār al-Thiqāfa, 1981), 1:254.

70. Aḥmad b. Ḥusayn al-Mutanabbī, Dīwān al-Mutanabbī (Beirut: Dār Bayrūt, 1983), 558.

71. Qur’an, 28:50, author’s translation.

72. Qur’an, 2:120, author’s translation.

73. Qur’an, 7:176, Sahih International translation.

74. Qur’an, 74:50–51, Sahih International translation.

75. Qur’an, 2:124, Sahih International translation.

76. Qur’an, 30:29, author’s translation.

77. Qur’an, 18:28, Sahih International translation.

78. Qur’an, 25:43; author’s translation.

79. He is referring to al-Ḥasan al-Baṣrī, the famous early Muslim scholar from the second generation (tabiʾīn).

80. Al-Bukhārī, Ṣaḥīḥ Bukhārī, no. 6487, author’s translation.

81. Al-Tirmidhī, Jamiʾ at-Tirmidhī, no. 2560, Darussalam translation, Accessed online.

82. Ibn Abī ʿĀṣim, al-Sunnah, hadith no. 15; al-Bayhaqī, al-Madkhal, hadith no. 209. Shu’ayb al-Arnāʾūṭ and al-Albānī both graded the narration to be weak (ḍaʾīf).

83. Ibn Ḥanbal, Musnad Imām Aḥmad, hadith no. 19772; Musnad al-Bazzār, hadith no. 3251; Shu’ayb al-Arnāʾūṭ stated the narrators of this report to be reliable and al-Albānī graded it authentic (ṣaḥīḥ); Ṣaḥīḥ at-Targhīb, 52. The wording found in existing publication is “misleading trials (muḍillāt al-fitan)” rather than “misleading desires (muḍillāt al-hawā)” as quoted by Ibn al-Qayyim in this text.

84. Al-Bayhaqī, Shu’b al-imān, hadith no. 6865. Al-Albānī declared it ṣaḥīḥ.

85. This saying is attributed to Manṣūr bin ʿAmmār (d. 225/840) in al-Aṣbahānī Ḥilyat al-Awliyāʾ, 9:326.

86. Al-Bukhārī, Ṣaḥīḥ al-Bukhārī, hadith no. 6114, author’s translation.

87. Ibn al-Jawzī, Dhamm, 22.

88. Ibn Abī Dunya, Muḥāsabat al-nafs (Beirut: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1986), no. 84.

89. Al-Aṣbahānī, Ḥilyat al-Awliyāʾ, 10:18.

90. Attributed to Ibn Sammāk in Ibn al-Jawzī, Dhamm al-hawā, 23.

91. Ibn al-Jawzī, Dhamm al-hawā, 31.

92. Ibid., 23.

93. See footnote 1 for an explanation of the concept of “humors.”

94. Ibn al-Jawzī, Dhamm al-hawā, 23–24.

95. Ibid., 24.

96. This would be an example of kufr asghar (lesser disbelief) or kufr dūna kufr (a disbelief less than major disbelief).

97. The person is overcome with desires that are unlawful in Islamic law, so they change their religion to a more permissive one.

98. Attributed to al-Ḥajjāj b. Muḥammad al-Aʿwar (d. 206/821). Ibn al-Jawzī, Dhamm al-hawā, 24.

99. Ibn al-Jawzī, Dhamm al-hawā, 24–25.

100. Ibid., 25.

101. This likely refers to Ibn Taymiyya as Ibn al-Qayyim refers to him with multiple titles including “Shaykh al-Islām” and “Shaykhunā.” He also refers to Abū Ibrāhīm al-Wāsiṭī (d. 711/1311) as “Shaykhunā” in Ibn al-Qayyim al-Jawziyya, Shifāʾ al-ʿilīl (Beirut: Dār al-Ma’rifa, 1978), 16. He was one of the spiritual masters of Ibn al-Qayyim and could also be potentially referred to here. However, in Mustadrak ʿalā majmūʾ fatāwā shaykh al-Islām Aḥmad Ibn Taymiyya, which is compiled by the late Shaykh Muḥammad b. Abd al-Raḥmān b. Qāsim (d. 1421/2000), the latter attributes this quote to Ibn Taymiyya: Muḥammad b. Abd aul-Raḥmān b. Qāsim, Mustadrak ʿalā of the majmūʾ fatāwā shaykh al-Islām Aḥmad Ibn Taymiyya (self-pub., 1998), 5:229.

102. Qur’an, 76:12, author’s translation.

103. Ibn al-Jawzī, Dhamm al-hawā, 25.

104. Ibid.

105. Ibid., 26.

106. He was a ruler under the Abbasid caliphate. This author is unable to find a death year, although given the historical context, he likely lived in the early to middle of the second century hijri.

107. Ibn al-Jawzī, Dhamm al-hawā, 26–27.

108. Ibid, 27. Attributed to Ḥasan ibn Muḥammad al-Jarīrī.

109. Ibid. Attributed to Yaḥyā ibn Yaḥyā (d. 234/849).

110. Ibid.

111. Qur’an, 21:52, author’s translation.

112. Qur’an, 25:43–44, author’s translation.

113. Ibn al-Jawzī, Dhamm al-hawā, 29.

114. Ibn al-Jawzī, Dhamm al-hawā, 30

115. Ibn al-Jawzī, Dhamm al-hawā.

116. This last sentence is referencing a popular prophetic invocation found in Ṣaḥīḥ ul-Bukhārī, no. 6616, “Take refuge with Allah from the difficulties of severe calamities, from having an evil end and a bad fate and from the malicious joy of your enemies.”

117. Ibn al-Jawzī, Dhamm al-hawā, 31.

118. Ibid.

119. This is an allusion to the Qur’anic metaphor in 39:29 that explains idolatry as a person being ruled by multiple quarreling partners.

120. Ibn al-Jawzī, Dhamm al-hawā, 34.

121. Ibid.

122. Ibn al-Jawzī, Dhamm al-hawā, 56.

123. Ibid.

124. This is a paraphrasing of a statement attributed to the Prophet’s companion and early followers (athar), found in multiple collections, attributed to the companions ʿUqbah b. ʿĀmir and Ibn ʿAbbās as well as a an early follower (tabiʾī), Rabīʾa al-Ḥarshī. It is found in Kitāb al-zuhd li-Asad ibn Mūsā, report no. 77; Ḥilyat al-awliyāʾ, 6:62 and Shu’b al-Imān, no. report 3242. Al-Suyūṭī has declared the chain to Ibn ʿAbbās as authentic: al-Suyūṭī, al-Durr al-Manthūr, 10:111.

125. This is referring to a hadith found in Ṣaḥīḥ Bukhārī, no. 6806.

126. Ylona Chun Tie, Melanie Birks, and Karen Francis, “Grounded Theory Research: A Design Framework for Novice Researchers,” SAGE Open Medicine 7 (2019): 2050312118822927.

127. Ashutosh Atri and Manoj Sharma, “Psychoeducation,” Californian Journal of Health Promotion 5, no. 4 (2007): 32–39.

128. Kathleen M. Murphy and Douglas M. Ziedonis, “Group Guided Imagery and Music for Adults in Addiction Treatment: A Pilot Randomized Control Trial Feasibility Study,” Journal of the Association for Music and Imagery 15, 2016; Srinivasan Aarti, “Effectiveness of Guided Imagery on Stress and Coping among Wives of Alcoholics: A Systematic Review,” Indian Journal of Forensic Medicine and Toxicology 14, no. 3 (2020): 146–50.

129. Joe Utay and Megan Miller, “Guided Imagery as an Effective Therapeutic Technique: A Brief Review of its History and Efficacy Research,” Journal of Instructional Psychology 33, no. 1 (2006).

130. Flores, P. J. (2001). Addiction as an attachment disorder: Implications for group therapy. International Journal of Group Psychotherapy, 51(1: Special issue), 63-81.

* Zohair Abdul-Rahman, Yaqeen Enstitüsü’nün sistematik teoloji bölümünde kıdemli araştırma görevlisidir. Avustralya’nın Brisbane kentinde ikamet eden Abdul-Rahman, burada tıp doktoru olarak çalışmakta ve çeşitli camilerde gönüllü imamlık görevini üstlenerek yetişkinlere ve gençlere yönelik hutbeler ve konferanslar vermektedir. Kendisi, son 18 yılını hem yurt içinde hem de yurt dışında çeşitli hocaların yanında yarı zamanlı olarak İslam bilimlerini inceleyerek geçirmiş bir ilim talebesidir. Akide (teoloji) ve hadis (peygamberin sözleri) alanlarında ‘ijazet’ (sertifika) almıştır. İslam teolojisi, İslam maneviyatı, İslam psikolojisi ve ruh sağlığı konularında yayınları bulunmaktadır. Halen İslam Teolojisi alanında doktora çalışmalarını sürdürmektedir.