Muhammed Usame Karadeniz kendini kısaca tanıttıktan sonra "Türkiye İslamcılığı ve İran" başlıklı konu hakkında özetle şunları anlattı:
Türkiye’de İslamcılığın İki Temel Aksı: Yerel ve Evrensel İslamcılık
Dr. Usame Karadeniz, Türkiye’deki İslamcılık düşüncesinin yekpare olmadığını, Osmanlı sonrasından günümüze iki farklı aks üzerinde ilerlediğini belirtti.
Yerel İslamcı Zihin: Türkiye merkezli okumalar yapan; mukaddesatçı ve milliyetçi tonlar barındıran, "Bayrak düştüğü yerden kalkar" metaforuyla Osmanlı'nın ardından İslam dünyasına yeniden Türkiye'nin öncülük edeceğini savunan kesimdir.
Evrensel İslamcı Zihin: Özellikle 1960 Anayasası’nın getirdiği özgürlük ortamı ve tercüme faaliyetleriyle (Mısır İhvan-ı Müslimi, Pakistan Cemaat-i İslami vb.) ülke içi kısır tartışmaların dışına çıkarak ümmet coğrafyasına ve küresel İslami hareketlere odaklanan genç kuşak ve aydınlardır.
Tercüme Faaliyetleri ve Mahalledeki "Kuşak Çatışması"
1960'lı yıllardan itibaren Salih Özcan ve benzeri isimlerin öncülüğünde Mısır, Pakistan ve Ortadoğu hattından yapılan çeviriler, Türkiye'deki gençlerin Hasan el-Benna, Seyyid Kutub ve Mevdudi gibi figürlerle tanınmasını sağladı. Bu durum, geleneksel mahalle büyükleri ve üstatlar ile küresel düşünen evrenselci gençler arasında bir kuşak çatışmasını beraberinde getirdi.
İran Devrimi'ne İlk Tepkiler: "Yeşil Komünizm" mi, Asr-ı Saadet mi?
1979 İran Devrimi, Türkiye’deki İslamcı çevrelerde farklı okumalara yol açtı:
Şüpheci ve Yerel Yaklaşım: Yerel İslamcı kanat, sol kesimlerle olan ortak eylem ve söylem birlikteliklerini de göz önünde bulundurarak devrimi başlangıçta bir tür "yeşil komünizm" ve İslam sosyalizmi olarak okudu.
Coşkulu ve Evrenselci Yaklaşım: Evrensel İslamcılar ise Humeyni’nin liderliğini ve devrimi, Asr-ı Saadet döneminin ve nebevi metodun modern dünyada yeniden tecellisi olarak büyük bir heyecanla karşıladı. Hatta bir grup aktivistin 1980 darbesi sonrasında İran’a gitmek üzere uçak kaçırma eylemi gibi radikal adımlar attığı görüldü.
Velayet-i Fakih Tartışmaları ve Liderlik Arayışları
Humeyni’nin ortaya koyduğu velayet-i fakih doktrini (dinî liderliğin yanı sıra siyasi otoritenin de fıkıhçılar tarafından yürütülmesi), Sünni siyasal düşüncedeki "ülû'l-emre itaat" kavramı ile ilişkilendirilerek Türkiye'deki İslami hareketlerde "metot" tartışmalarını tetikledi. Partili siyasetin mi yoksa devrimci/tepeden inmeci yöntemlerin mi esas alınması gerektiği uzun süre tartışıldı.
Kırılma Noktaları: İran-Irak Savaşı'ndan Arap Baharı'na
İran'a duyulan hayranlık ve destek süreç içerisinde bazı sınavlardan geçti:
Tolerans ve Sabır Dönemi: İran-Irak Savaşı ve Hama olayları gibi çetrefilli süreçlerde evrensel İslamcı kesimler bir tür tolerans gösterse de bilginin sınırlı olması nedeniyle eleştiriler sınırlı kaldı.
Keskin Kırılma (Arap Baharı ve Suriye): Özellikle Arap Baharı süreci ve Suriye iç savaşı gibi olaylarda İran’ın aldığı jeopolitik ve mezhepsel pozisyonlar, Türkiye'deki İslamcı kamuoyunda çok büyük bir kırılma yaratarak açık pişmanlık ve eleştirilerin dile getirilmesine zemin hazırladı.
Türkiye’de İran’a ve Şii coğrafyaya bakışın çoğunlukla duygusal borçlanmalar, aidiyetler veya tepkisel yaklaşımlar üzerinden şekillendiğini söyleyebiliriz. Bugün ise daha realist ve sağlıklı değerlendirmeler yapmamız gerekmektedir.
Seminer, soru-cevap bölümünün ardından sona erdi.
