Kur’an ve Sünnet’te Allah’ın varlığı -3

Kur’an ve Sünnet’te Allah’ın varlığı -3

Sezgilerimiz ve deneyimlerimiz bize, sonuçların birer nedeni olduğunu; her şeyin, bir şeyin onu öyle kılmasıyla var olduğunu söyler. Evren, devasa bir neden-sonuç zinciri olduğundan, her şeyi harekete geçiren bir ilk nedenin olduğu sonucuna varmak mantıklıdır.

Yaqeen Institute
Çeviri: Barış Hoyraz


3. Bölüm

Terk edilmiş bir iç güdü

Herkes gerçek bir dini deneyime ulaşmaz ya da bunu uygun bir teolojik çerçeve içinde anlamaz. İnsan doğası, sağlıklı içgüdülerimizle çelişen yanlış doktrinler ve felsefeler tarafından değiştirilmeye karşı bağışık değildir; hatta teizme dayandığını iddia eden fikirler bile.

Peygamberimiz ﷺ şöyle demiştir:

“Hiç kimse, doğuştan gelen fıtratından başka bir şekilde doğmaz. Sonra anne babası onu Yahudi, Hıristiyan ya da Zerdüşt yapar. Bir hayvan yavrusunu kusursuz uzuvlarla doğurur; onda herhangi bir kusur görüyor musunuz?”31

Bu hadiste Peygamberimiz ﷺ, herkesin tek, kudretli ve merhametli bir Yaratıcı’ya yönelik basit ve doğal bir ibadeti kabul etmek üzere doğduğunu belirtir. Ancak çeşitli nedenlerle insanlar, Allah’ı insanlaştıran (O’na insan özellikleri atfeden), yaratılmış varlıklara ilahi nitelikler atfeden (örneğin azizleri ve bilgeleri ilahlaştıran) ya da Yaratıcı’yı tamamen inkar eden dini doktrinler uydururlar.

İnsan doğası ve tek Allah’a olan sezgisel inanç, ister olumsuz deneyimler ister başkalarının etkisi yoluyla bozulduğunda, kişinin doğal haline geri dönmesi için mantıksal argümanlara ihtiyaç duyulabilir.

İbn Teymiyye (ö. 1328) şöyle yazmaktadır:

Yaratıcı’nın varlığının kabulü ve tanınması, insan doğasında temel bir içgüdüdür; ancak bazı insanlar doğalarını o kadar bozmuşlardır ki, Allah’ı tanımak için bir argümana ihtiyaç duyarlar. Bu, çoğu insanın ve yetkin müzakerecilerin görüşüdür; yani Allah’ı tanımak bazen çaba gerektirmeden, bazen de argüman yoluyla gerçekleşir; bu durum, birden fazla ilahiyatçı tarafından da kabul edilmiştir.32

Doğal eğilimlerimizden ve deneyimlerimizden edindiğimiz sezgisel inançlarımız, derin düşünme ve bilinçli, akılcı muhakeme yoluyla kazandığımız inançları sağlamlaştırır ve şekillendirir.33

Bu şekilde, Kur’an’ı okumak ve üzerinde derinlemesine düşünmek, zihne ve akıl gücüne hitap ederek kalbin sezgisel deneyimlerini pekiştirir.

Akla ve mantığa hitap eden nedenler

Kozmolojik Söylem

Çoğu insanın eninde sonunda kendine sorduğu soru, varlığın doğasıyla ilgilidir: Neden buradayım? Neden bir dünya ve bir evren var? Neden bir şey var da hiçbir şey yok değil?

Kur’an-ı Kerim bu soruyu kozmolojik bir söylemle ele alır ve her şeyi yaratan ve var edenin Allah olduğunu hatırlatır. İnsanlardan, varlıklarının ve evrenin doğası üzerine derinlemesine düşünmeleri istenir. Evrenin sebepsiz yere, keyfi bir şekilde ortaya çıkmış olması gerçekten makul, mantıklı ve sezgisel mi?

Allah şöyle buyurmuştur:

“Kendi kendileri hakkında hiç düşünmediler mi? Allah, gökleri, yeri ve aralarındaki her şeyi ciddi bir amaç ve belirlenmiş bir zaman olmaksızın yaratmadı; yine de pek çok insan, Rableriyle karşılaşacaklarını inkâr eder.”34

Sezgilerimiz ve deneyimlerimiz bize, sonuçların birer nedeni olduğunu; her şeyin, bir şeyin onu öyle kılmasıyla var olduğunu söyler. Evren, devasa bir neden-sonuç zinciri olduğundan, her şeyi harekete geçiren bir ilk nedenin olduğu sonucuna varmak mantıklıdır.

Allah şöyle buyurdu:

“Onlar yoktan mı yaratıldılar? Yoksa yaratıcılar mıydılar? Gökleri ve yeri onlar mı yarattılar? Hayır! Onlar iman etmezler.”35

Bu ayetler üç olasılık ortaya koymaktadır:

1) evren, onu var eden herhangi bir etken olmaksızın ortaya çıkmıştır;

2) insanlar kendilerini yaratmıştır; ya da dolaylı olarak

3) evren yaratılmış olmalıdır.

İlk iki önerme imkânsızdır. Evrenin, ona enerji ve yön kazandıracak herhangi bir neden, amaç veya güç olmaksızın yoktan ortaya çıkmış olması mümkün değildir. Günlük deneyimlerimiz bize, hayatta tanık olduğumuz her şeyin, gördüğümüz her sonucun bir düzeyde bir açıklaması olması gerektiğini gösterir. İnsanların kendilerini yarattığı şeklindeki ikinci önerme, ilk bakışta reddedilebilir. Dolayısıyla, tek makul sonuç, evrenin bir nedene bağlı olduğu—yani yaratıldığı—kendisinden daha büyük ve daha güçlü bir şey tarafından var edildiğidir.

İbn Hacer (ö. 1449), alim el-Hattabi’den alıntı yaparak bu ayetlerin anlamını şöyle açıklar:

Bu ayetin anlamının şöyle olduğu söylenir: “Yaratıcı olmadan mı yaratıldılar?” Bu imkânsızdır; zira mutlaka bir yaratıcıları olmalıdır. Eğer Yaratıcı’yı inkâr ederlerse, o zaman kendilerini yaratmış olmaları gerekir; bu iddia ise daha da saçma ve yanlıştır; zira var olmayan bir şey nasıl bir şey yaratabilir ki? Eğer bu iki görüşü [yaratıcı olmadan var oldukları ya da kendilerini yarattıkları] reddederse, o zaman onların aslında yaratıldıklarına dair kanıt ortaya konmuş olur.36

Bilginler, bu ayetlerden ve diğerlerinden, bazen kozmolojik argüman olarak da adlandırılan mantıksal bir akıl yürütme çıkarırlar; bu argüman, Allah’ın, nedensiz neden ya da ilk neden olarak, varoluş sorusuna en makul cevap olduğunu belirler. İsmail Latif Hacınebioğlu, bu argümanın mantığını aşağıdaki adımlarla özetler:

Evrende başlangıcı olan her şeyin bir nedeni olmalıdır.

Evren var olmaya başladı.

Dolayısıyla evrenin varlığının başlangıcı bir şey tarafından nedenlenmiş olmalıdır.

Böyle bir nedenin tek kaynağı, nedensiz neden, yani Allah olmalıdır.37

Bu düşünce biçimi akıl açısından kabul edilebilir olup, insan sezgisi ve deneyiminde de doğrulanmaktadır. Bu, her şeyin neden var olduğu sorusuna yeterince cevap vermektedir. Jubair ibn Muṭ’im (ö. 677), Peygamberimiz’in ﷺ akşam namazında bu ayetleri okuduğunu duyduğunu aktarmış ve şöyle demiştir: “Kalbim uçmak üzereydi!”38

Bu pasajdaki argüman o kadar ikna ediciydi ki, Jubair İslam’ı kabul etti.39

Bu argümanın bir versiyonu, büyük hukukçu ve ilahiyatçı Ebu Hanife (ö. 767) tarafından, Allah’ın varlığına şüpheyle yaklaşan filozoflarla yaptığı tartışmada kullanılmıştır:

Ebu Hanife’den rivayet edildiğine göre, bazı filozoflar (ahl al-kalām) onunla tek bir Yaratıcı’nın varlığının ispatı konusunda tartışmak niyetindeydiler. Ebu Hanife şöyle dedi: “Bu konuyu konuşmadan önce bana şunu anlatın: Dicle Nehri’nde, yiyecek, mal ve diğer malzemelerle dolu, kendi kendine hareket eden bir gemi var; sonra kendi kendine geri dönüyor, demir atıyor, yükünü boşaltıyor ve tüm bunları onu yöneten kimse olmadan yapmaya devam ediyor.” Onlar, “Bu asla olamaz.” dediler. Ebu Hanife şöyle dedi: “Eğer bu bir gemi için imkânsızsa, o zaman tüm dünyası ile birlikte bu kadar geniş bir alan için nasıl mümkün olabilir?”40

İbn el-Kayyim (ö. 1350) de, kimse tarafından yönlendirilmeden kendi kendine dönen, ürünlerini üreten, hasat eden ve dağıtan bir su değirmeni örneğini benzer şekilde kullanır:

Bir nehrin üzerinde kusursuz bir şekilde dönen bir su değirmenine ne dersiniz? Aletleri mükemmelleştirilmiştir, parçaları ustalıkla ölçülmüştür ve o kadar barizdir ki, hiçbir gözlemci parçalarında ya da biçiminde bir kusur bulamaz. Her tür meyve ve mahsulün bulunduğu muhteşem bir bahçeyi idare eder ve onları gerektiği gibi sular. Bu bahçede çalılar bir araya getirilmiş ve bahçenin sağlığı için bakımı sağlanmıştır. Ürünleri mükemmel ve garantilidir; tüm ihtiyaçları da gayet iyi karşılanmaktadır. Dolayısıyla, hiçbir şey düzensiz kalmaz ve hiçbir meyve çürümeye terk edilmez. Ardından, üretilen her şeyin değeri ihtiyaç ve gerekliliklere göre türlerine göre bölünür ve dağıtılır; bu dağıtım her zaman bu şekilde gerçekleşir. Sizce bu düzenin bir yaratıcısı, hasatçısı ya da yöneticisi var mı? Yoksa o su değirmeni ve bahçenin düzeni, bir fail, bakımcı ya da yönetici olmadan mı var? Bu durumda zihninizin size ne söylediğini düşünüyorsunuz ve bunu nasıl açıklayabilirsiniz?41

Sağduyu bize, geminin ya da su değirmeninin kendi dışındaki bir şey tarafından harekete geçirildiğini söyler. Kanıtlanmış bilimsel ilkeler de bunu doğrular. Büyük fizikçi Sir Isaac Newton’un birinci hareket yasası şöyle der: “Her cisim, üzerine etki eden kuvvetler tarafından bu durumunu değiştirmeye zorlanmadıkça, durma durumunda ya da düz bir çizgide düzgün hareket durumunda kalır.”42

Başka bir deyişle, evrendeki varlıklar, üzerlerine bir dış kuvvet etki etmedikçe hareket etmezler ya da hareketlerini değiştirmezler. Bu, evrendeki her şey için geçerlidir ve evrenin kendisi için de bir bütün olarak aynı derecede geçerlidir.

Yaratıcı’nın varlığını inkâr edenler, evrenin kesin bir başlangıcı olduğu şeklindeki a priori öncülü sorgulamaya çalışırlar. Onların argümanı, evrenin onu harekete geçirecek bir ilk nedene ihtiyaç duymadan, sonsuz bir nedenler dizisi ya da sonsuz bir gerileme içinde her zaman var olmuş olduğudur. Hayatta deneyimlediğimiz her şeyin bir noktada bir başlangıcı olduğu için bu görüş sezgilere aykırı olmasının yanı sıra, modern fizik ve kozmoloji artık kozmolojik argümanın öncülünü büyük ölçüde bir gerçek olarak kabul etmektedir. “Büyük Patlama” teorisi, evrenin 12 ila 14 milyar yıl önce bir tekillikten başladığını varsayar.43

Tartışma amacıyla sonsuz gerileme fikrini kabul etsek bile ve bunun için bilimsel ya da sezgisel kanıt bulunmamasına rağmen, bu durum evreni yaratacak ve sürdürecek zaman ve mekânın ötesinde bir nedene duyulan ihtiyacı ortadan kaldırmaz. Çok yönlü bilim adamı ve filozof G.W. Leibniz (ö. 1716), sonsuz bir dizinin varlığı için yine de mutlaka yeterli bir neden olması gerektiğini savunur:

Geometrinin temelleri üzerine bir kitabın her zaman var olduğunu ve her bir nüshasının daima bir diğerinden kopyalandığını varsayalım. Şu an elimizdeki kitabın, kopyalandığı önceki kitaptan kaynaklandığını açıklayabilsek de, bu bizi asla tam bir açıklamaya ulaştırmayacağı açıktır; ne kadar geriye gidersek gidelim, her zaman şu soruları sormaya devam edeceğiz: Neden bu tür kitaplar her zaman var olmuştur? Neden bu kitaplar yazılmıştır? Ve neden bu şekilde yazılmışlardır? Bu kitaplar için geçerli olan şey, dünyanın farklı durumları için de geçerlidir; zira sonraki durum, bir anlamda, belirli değişim yasalarına uygun olarak önceki durumdan kopyalanmıştır. Dolayısıyla, önceki durumlara ne kadar geriye gidersek gidelim, o durumlarda, aslında neden bir dünyanın var olduğu ve neden olduğu gibi olduğu konusunda tam bir açıklama [ratio] asla bulamayacağız… Bundan şu sonuç çıkar: dünyanın sonsuzluğunu varsaysak bile, şeylerin nihai ve dünya dışı nedeninden, yani Allah’tan kaçamayız.44

Aynı bağlamda, fizikçi Don Page, bir sanatçının tuval üzerine bir daire çizmesini örnek olarak verir; dairenin ne başlangıcı ne de sonu vardır, ancak yine de onu çizmek için dışarıdan bir sanatçıya ihtiyaç duyulmuştur.45

Evrenin varlığı, sınırlı ya da sonsuz olması fark etmeksizin, nedenler zincirini harekete geçirecek bir Yaratıcıya sahip olmuş olmalıdır.

Bununla birlikte, kozmolojik argüman tek başına, varlığın doğası üzerine çok daha geniş bir tartışmanın sadece bir parçasıdır. Kur’an, bu tartışmayı, dünyanın tasarlandığına dair daha da kapsamlı ve ikna edici bir teleolojik söylemle tamamlar.

Devam Edecek >>>

Dipnotlar:

31. el-Buhari, Sahih el-Buhari, 2:94, hadis no. 1358.

32. İbn Teymiyye, Taqi al-Din. Majmū’ al-Fatāwà. (Medine: Majmaʻ al-Malik Fahd li-Ṭibāʻat al-Muṣḥaf al-Sharīf, 1995), 16:328.

33. Barrett, Bilişsel Bilim, Din ve Teoloji, 49.

34. Rum Suresi 30:8; Abdel Haleem, Kur’an, 406

35. Tur Suresi 52:35-36; Abdel Haleem, Kur’an, 526.

36. İbn Hacer. Fath al-Bari bi-Şerh al-Buhari. (Beyrut, Lübnan: Dâr al-Ma’rifah, 1959), 8:603.

37. Hacınebioğlu, İsamail L. Allah Var mı?: Kozmolojik Argümanın Mantıksal Temelleri. (İstanbul: İnsan, 2008), 188.

38. el-Buhari, Sahih el-Buhari, 6:140 #4854.

39. İbn Kesir, İsmail ibn Ömer. Tefsir el-Kur’an el-Azim. (Beyrut: Dâr el-Kutub el-İlmiyye, 1998), 7:406, 52:35.

40. İbn Ebi'l-İzz ve Ahmed el-Tahavi. Şerh el-Akide el-Tahaviye. (Beyrut: Muassasat el-Risale, 1997), 1:36.

41. İbn el-Kayyim. Miftāḥ Dār al-Sa'ādah wa Manshūr Wilāyat al-'Ilm wa al-Idārah. (Beyrut, Lübnan: Dar al-Kutub al-'Ilmiyyah, 2002), 1:214.

42. “Newton'un Hareket Yasaları.” Ulusal Havacılık ve Uzay İdaresi (NASA). Erişim tarihi: 23 Aralık 2016. www.grc.nasa.gov/www/k-12/airplane/newton.html.

43. “Büyük Patlama Kozmolojisi.” Ulusal Havacılık ve Uzay İdaresi (NASA). Erişim tarihi: 23 Aralık 2016. map.gsfc.nasa.gov/universe/bb_theory.html.

44. Leibniz, Gottfried W, Roger Ariew ve Daniel Garber. Felsefi Denemeler. (Indianapolis: Hackett Publishing Company, 1989), 149-150.

45. Overman, Dean L. Allah’nın Varlığı İçin Bir Dava. (Lanham, Md: Rowman & Littlefield, 2009), 40.

HABERE YORUM KAT
Önceki ve Sonraki Haberler
Bunlar da İlginizi Çekebilir