Karsen Trull / MEE
Bu yıl, “teröre karşı savaş”ın başlamasının üzerinden çeyrek asır geçti ve bu süre zarfında İngiliz devleti, dünyadaki en kapsamlı aşırılıkla mücadele sistemlerinden birini kurdu.
Yine bu yıl, İngiltere, “Müslüman karşıtı düşmanlık” olarak adlandırdığı olguya ilişkin ilk kez resmi bir tanım ortaya koydu. Bunları, biri güvenlikle, diğeri toplumsal ilişkilerle ilgili ayrı hikâyeler olarak ele almak kolay olabilir; ancak Cage International’ın yeni raporu, bunların birbirinden ayrı olmadığını savunuyor.
Tanım, güvenlik devleti etrafında o kadar hassas bir şekilde şekillendirilmiş ki, dikkatli okunduğunda Müslümanları korumaktan ziyade, yirmi yıldır onları şüpheli muamelesi yapan kurumları korumaya yönelik işlev görüyor.
Raporda da belirtildiği gibi, anahtar nokta tanımın her bölümünde geçen tek bir kelimede yatıyor: niyet. Hükümetin tanımladığı şekliyle Müslüman karşıtı düşmanlık, Müslümanlara karşı kasıtlı olarak suç eylemlerinde bulunmak ya da “nefreti teşvik etme niyetiyle” onları stereotipleştirmek anlamına geliyor. Bu, davranışın “kamu ve ekonomik yaşamda Müslümanları dezavantajlı duruma düşürmeyi amaçladığı” durumlarda ayrımcılık anlamına geliyor.
Ayrımcılık nadiren bu şekilde kendini gösterir. Ayrımcılık vakalarını ele alan bir hayır kurumu olan İslamofobi Müdahale Birimi, bu eşiğin, gördüğü vakaların çoğunu dışladığını belirtmiştir: önyargı, kurumsal engeller ve Müslüman isimleri taşıyan başvuru sahiplerini sessizce eleyen işe alım süreçleri.
Glasgow Üniversitesi’nden Profesör Nasar Meer, tanımın temel zayıflığının sistemik ve yapısal unsurların göz ardı edilmesi olduğunu belirtmiştir. Leicester’daki De Montfort Üniversitesi’nde siyaset dersleri veren Amina Easat-Daas ise bunun ırkçılıkta bir hiyerarşi yarattığı konusunda uyarıda bulunmuştur.
Kasıt şartı, gündelik ayrımcılığın mağdurlarını hukuki çare bulamadan bırakmakla kalmaz; devletin kendisini de bir sınırın içine alır. Yasal yükümlülükler kapsamında hareket eden kurumlar, tanımın diline göre, nefreti teşvik etme niyetinde değildir. Onlar sadece politikayı uygulamaktadır ve işte tam da bu noktada, Britanya’daki en ciddi sonuçlara yol açan İslamofobi yatmaktadır.
Hâkim mantık
Bunun nedenini anlamak için rapor, 2001’den sonra Müslüman karşıtı önyargıların nasıl değiştiğine geri dönüyor.
11 Eylül’den önce Batı’da hakim olan mantık, prensipte İslam’a hoşgörü gösterirken, belirli Müslümanları – “fundamentalist” veya topluma yeterince entegre olamayanları – sorun olarak görüyordu. Yazar Mahmood Mamdani, Good Muslim, Bad Muslim adlı kitabında bunu ele almış ve Müslümanları ılımlılar ile aşırılar olarak ayırmanın, hepsine yönelik şüpheyi nasıl beslediğini göstermişti.
11 Eylül’den sonra hedef değişti. Artık İslam’ın kendisi, “ele geçirilebilen” ve silah olarak kullanılabilen bir ideoloji olarak tehdit olarak görülmeye başlandı.
Bu bakış açısına göre, dindar, ibadetini yerine getiren ve siyasi olarak aktif Müslümanlar, yaptıkları herhangi bir şeyden dolayı değil, inandıkları şey nedeniyle şüpheli sayılıyordu. Bu döneme ilişkin araştırmalar, İslam’ın yozlaşmaya açık bir din olarak görünüşte olumlu bir şekilde tasvir edilmesinin bile, Müslüman görünümlü kişilere yönelik denetimleri meşrulaştırmaya nasıl hizmet ettiğini ortaya koymuştur.
Raporda, yeni tanımın bu mantığa olağanüstü bir hassasiyetle uyduğu belirtilmektedir. Din yerine bireyleri korumaya odaklanmakta ve İslam’ı alay konusu yapma, hakaret etme ve inananların saygısızlık olarak algılayacağı şekillerde tasvir etme hakkını açıkça güvence altına almaktadır.
25 yıldır İslam’a bir inanç sistemi olarak duyulan düşmanlığın, Müslümanlara yönelik düşmanlığın ana aracı olduğu bir siyasi kültürde, bu ayrım kimseyi korumamaktadır. Bu ayrım, 11 Eylül sonrası İslamofobinin temel mekanizmasına dokunmamakta ve ona resmi bir kılıf sağlamaktadır.
Bu mantığın “Prevent” programıyla açıkça yasaya dönüştüğünü görüyoruz. 2015 yılından bu yana öğretmenler, doktorlar ve hatta kreş çalışanları, “radikalleşme” belirtilerini gözlemlemekle yasal olarak yükümlüdür. Cage raporu, İçişleri Bakanlığı’nın sevk edilen vakaları dine göre sınıflandırmayı bırakmadan önce, Müslümanların nüfus içindeki payının çok küçük bir kısmını oluşturduğu bir toplumda, sevk edilen çocukların yüzde 39’unun Müslüman olduğunu vurgulamaktadır.
BM Terörle Mücadele Özel Raportörü, “Prevent” programının Müslüman topluluklar üzerinde ayrımcı bir etkiye sahip olduğunu ve BM Çocuk Hakları Sözleşmesi ile uyumsuz olduğunu tespit etti. Bu yükümlülük kapsamında yapılan hiçbir “Prevent” sevk işlemi, nefreti kışkırtma niyetinin kanıtlanmasını gerektiren bir tanım kapsamında değerlendirilemez.
Yerleşik ırkçılık
Birleşik Krallık’ın tanımının yayınlandığı daha geniş bağlam, Cage’in uzun süredir belgelediği gidişatın yönünü teyit etmektedir. “Önemli Olanı Korumak” stratejisi, 2024 aşırılık tanımını hükümetin genelinde yerleşik hale getirmiş ve İslamcılığı başlıca bir tehdit olarak tanımlamıştır.
Bu strateji, kampüslere ve konuşmacı etkinliklerine yönelik yeni bir gözetim mekanizması getirmiş, yıllık bir “Aşırılık Durumu” raporu hazırlanmasını önermiş ve Hayır Kurumları Komisyonu’na kuruluşları kapatma ve mütevellileri görevden alma konusunda yeni yetkiler vermiştir.
Ayaan Enstitüsü’nün yaptığı bir eleştiride, hükümetin stratejisinin Müslümanları İslamofobiden korumak yerine, İslamofobiyi devlet politikasına yerleştirdiği sonucuna varılmıştır.
Bu yetkiler tanıdık bir kalıbı izlemektedir. Bunlar, Müslümanlara yönelik kamuoyundaki korku ve önyargılardan yararlanarak meşrulaştırılmaktadır – ve bir kez yürürlüğe girdikten sonra, etki alanları öğrencilere, protestoculara, hayır kurumlarına ve sivil toplumun geneline kadar uzanmaktadır. Bir topluluk için oluşturulan mekanizma, herkese karşı kullanılabilir hale gelmektedir.
Uzun süredir beklenen Müslüman karşıtı düşmanlıkla mücadele özel temsilcisinin atanmasını da bu bağlamda anlamak gerekir. Bakanlar, Ekim ayı sonlarında Downing Street’te seçkin bazı Müslüman kişilere, bir hafta içinde bir ismin açıklanacağına dair nazikçe söz vermişlerdi; ancak henüz bir isim açıklanmadı.
Oysa atanan kişinin kimliği, bu rolün işlevinden daha az önemlidir. Hükümet, 2009 yılından bu yana Britanya Müslüman Konseyi’nden (MCB) uzak durma politikasını sürdürmektedir. Hükümet, bu tanımın ortaya çıkmasına yol açan istişare sürecinden MCB’yi dışladı ve konsey de sonucu onaylamayı reddetti.
Topluluğun kendisinin oluşturmadığı bir tanımı uygulamakla görevlendirilmiş, hükümet tarafından atanan bir temsilci, Müslümanların endişelerini dile getirebilecekleri bir kanal değildir. Bu, topluluğun kendisinin vermediği meşruiyeti sağlamanın bir yoludur. Bu nedenle Cage raporu, söz konusu rolün tamamen terk edilmesini ve hükümetin bunun yerine topluluklarına uzun süredir hizmet eden kuruluşlarla işbirliği yapmasını talep etmektedir.
Bu açıdan bakıldığında, söz konusu tanım Müslümanları korumaya yönelik başarısız bir girişim değildir. Bu, devleti korumaya yönelik başarılı bir girişimdir. Bu tanım, Müslüman karşıtı nefret manşetlere taşındığında hükümetin işaret edebileceği bir şey sunarken, İslamofobinin kurumsallaşmasında en büyük payı olan politikaların hükümetin erişiminin dışında kalmasını sağlamaktadır.
Ciddi bir yaklaşım, tanımın göz ardı ettiği yerden, yani terörle mücadele yapısının kendisinden başlamalıdır. “Prevent” programı ve onunla birlikte oluşturulan yetkiler ortadan kaldırılmalıdır. O zamana kadar, devlet tarafından yazılan herhangi bir tanım, sorunu devleti bu konunun dışında bırakacak şekilde betimleyecektir.
* Karsen Trull, Birleşik Krallık’ın terörle mücadele stratejisi kapsamında yaşanan hukukun üstünlüğü ihlallerine karşı mücadeleye odaklanan bağımsız bir savunuculuk örgütü olan CAGE International’ın basın sorumlusudur.

