Onlar ki boş ve yararsız şeylerden yüz çevirirler Müminun Suresi/3
Şüphesiz müminlerin önde gelen niteliklerindendir bu. Mümin her an omuzlarında sorumluluğunun yükünü hisseden kişidir; dünya onun için bir imtihan yeri ve hayat da bu imtihan için ayrılmış sınırlı bir süredir. Tüm zihni, bedeni ve ruhuyla imtihan kağıdına eğilen bir öğrenci örneği, bu duygu da mümini tüm hayatı boyunca ciddi ve sorumluluk içinde davranmaya yöneltir...
Nasıl imtihan salonundaki öğrenci her anının geleceği için ne kadar önemli ve etkili olduğunun bilincindeyse ve bu bilinçle en ufak bir anını bile boşa harcamak eğilimi göstermezse, aynı şekilde mümin de hayatının her anını yararlı ve nihaî sonuca götürücü işlerle geçirir.
Boş sözlerden, boş hareketlerden, boş ilgi ve düşüncelerden kaçınırlar. Çünkü mü’minin kalbini boş şeylerden, oyun ve eğlenceden, gereksiz ve yakışıksız şeylerden alıkoyan uğraşları vardır. Allah ı anmak, O’nun ululuğunu tasavvur etmek, O’nun iç ve dış alemde yeralan ayetlerini kavramaya çalışmak gibi uğraşları vardır. Sonra, mü’minin kalbinin inancın yükümlülükleri gibi uğraşıları da var. Kalbi arındırmak, ruhu ve vicdanı temizlemek gibi uğraşıları vardır. İmanın öngördüğü yüce hayat düzeyini koruma çabaları vardır. İyiliği emretmek, kötülükten sakındırmak, toplumsal hayatı bozulmaktan ve sapıklıktan korumak gibi yükümlülükleri vardır. İnancını korumak, zafere ulaştırmak ve her zaman üstün tutmak için cihad etmek, düşmanların komplolarına karşı gece gündüz uyanık bulunmak gibi görevleri vardır… Bunların hepsi de farzdır, ya farz-ı ayn ya da farz-ı kifayedir. Bütün bu görev ve yükümlülükler insanın tüm emeğini, tüm ömrünü kaplayacak yeterliliktedir. İnsanın gücü, enerjisi sınırlıdır.. Bu güç ve enerji ya insan hayatını iyileştiren, geliştirip kalkındıran bir yönde harcanacak ya da gereksiz şeyler uğruna, boşu boşuna, oyun ve eğlence için harcanacaktır.
Bu durum mü’minin kimi zaman dinlenmeyeceği anlamına gelmez. Fakat bu başka, gereksiz ve yakışıksız davranışlar, boş ve anlamsız hareketler başkadır.
FİZİLALİL KUR’AN
Râzî’nin bu ayete dair getirdiği açıklamalar ve tahliller şu temel başlıklar altında özetlenebilir:
1. "Lağiv" Kelimesinin Kapsamı ve Anlamı
Fahruddin er-Râzî, ayette geçen "el-lağiv" (اللغو) kelimesinin lügat ve ıstılah anlamını inceleyerek söze başlar.
Genel Anlamı: Lağiv; hedefini, faydasını ve amacını kaybetmiş, insana dünyada ve ahirette hiçbir hayır getirmeyen, dinen veya aklen kıymetsiz olan her türlü boş söz, faydasız iş, batıl inanç ve çirkin davranış demektir.
Tefsirdeki Derinliği: Râzî, lağiv kavramının sadece sözel anlamda "boş lakırdı" veya "şaka" ile sınırlı olmadığını, kişinin ahiret azığına katkı sağlamayan, kalbi Allah’tan meşgul eden her türlü malayani (lüzumsuz) meşguliyeti içine aldığını belirtir.
2- Ayetin devamındaki "mu‘ridûn" (yüz çevirenler) kelimesi, müminlerin bu tür şeylerle olan ilişkisinin derecesini gösterir. Râzî’ye göre buradaki yüz çevirme tavrı şu merhaleleri barındırır:
Fiilen Uzak Durma: Müminler, meclisinde boş konuşmaların yapıldığı, batılın savunulduğu veya günaha varabilecek ortamlarda bulunmamaya özen gösterirler.
Gönüllü İtibar Etmeme: Eğer bu tür laflarla veya lüzumsuz işlerle istem dışı karşılaşırlarsa, onlara kulak asmaz, kıymet vermez ve yüzlerini başka bir yöne çevirip vakitlerini ziyan etmezler. (Nitekim Furkan Suresi 72. ayetteki "Boş sözlerle karşılaştıkları zaman onlardan asil bir şekilde geçip giderler" vasfı da bunu destekler.)
3- "Lağiv" Kapsamına Giren Başlıca Hususlar
Tefsir-i Kebîr'de müminlerin uzak durması gereken bu "lüzumsuz ve faydasız alanlar" genel olarak şu kategorilerde değerlendirilir:
Batıl İnançlar ve Günahlar: Küfür, şirk, inançsızlık ve Allah'ın haram kıldığı her türlü çirkin fiil en büyük lağivdir. Mümin bunlardan kat'iyyen yüz çevirir.
Faydasız Konuşmalar ve Dedikodu: Kişinin ne dünya düzenine ne de ahiret azığına bir faydası dokunan; gıybet, malayani, boş tartışmalar ve lüzumsuz polemikler bu kapsamdadır.
Zaman İsrafı: İnsanı asli yaratılış gayesinden (Allah’a kulluktan ve hakikati aramaktan) alıkoyan oyunlar, eğlenceler ve lüzumsuz meşguliyetler de akıl ve irade sahibi bir müminin yüz çevirmesi gereken alanlardır.
4- Râzî, bu ayetin sırasını da manidar bulur. Sürenin ilk ayetlerinde müminlerin kurtuluşa erdiği müjdelenmiş, ikinci ayette ise namazdaki derin saygı ve huşû hali vurgulanmıştır.
Namazda kalbi Allah ile birliktedir ve huzur içindedir. Kalbini ve zihnini bu derece yüce bir maneviyatla dolduran bir müminin, namaz dışında da hayatının geri kalanını boş ve lüzumsuz şeylerle kirletmesi düşünülemez.
Dolayısıyla bu ayet, müminin namazdaki huşûsunun günlük hayatına ve ahlakına yansıyan pratik bir tezahürüdür; müminin ciddiyetini, vakarını ve zamana verdiği değeri gösterir.
TEFSİRİ KEBİR
