Stratejik Sabır: Çin Neden Hürmüz Krizine Müdahale Etmiyor?

Necmettin Acar / Kritik Bakış

28 Şubat’ta İsrail ve ABD’nin İran’a yönelik provokatif saldırılarıyla başlayan Üçüncü Körfez Savaşı, bölgesel bir çatışma olmanın ötesine geçerek küresel sonuçlar üretti. Bu sonuçların başında, Hürmüz Boğazı’nın kapanmasıyla tırmanan enerji fiyatları ve özellikle Asya-Pasifik’te bölge hidrokarbonlarına bağımlı ekonomilerin yaşadığı sarsıntı geliyor. Bölge enerji kaynaklarının en büyük alıcısı olan ve büyümesiyle birlikte enerji ihtiyacı hızla artan Çin’in, bu krizden en fazla etkilenen ve dolayısıyla çözüm için en fazla baskı yapması beklenen aktörlerden biri olması gerekiyordu. Buna rağmen Pekin, Hürmüz krizinin yol açtığı enerji şokuna karşın stratejik sabrını korudu ve krizde açık bir taraf olmayı tercih etmedi.

Çin’in enerji güvenliği saikiyle Hürmüz krizinde daha sert ve görünür bir pozisyon alacağı yönündeki beklenti, Pekin’in bölgedeki çıkarlarının hiyerarşisini eksik okumaktan kaynaklanıyor. Çin, enerji arzına yönelik şokları belirli ölçülerde absorbe edebilen bir kapasiteye ulaştığı için, salt enerji güvenliği gerekçesiyle krize müdahale etmeyi zorunlu görmüyor. Pekin’in asıl kırmızı çizgisi petrol akışından ziyade, bölgede yüzbinleri bulan Çin vatandaşlarının güvenliği ve on milyarlarca doları bulan yatırımlarının korunmasıdır. Bu nedenle Çin, Hürmüz’deki gerilime rağmen vatandaşlarına ve yatırımlarına dönük doğrudan bir tehdit ortaya çıkmadığı sürece temkinli, düşük profilli ve sabırlı çizgisini sürdürmeye devam edecektir.

Enerji Dayanıklılığı: Körfez Petrolü Artık Vazgeçilmez Değil

Çin, günlük 15 milyon varili bulan petrol tüketimi ve 10 milyon varili aşan petrol ithalatıyla küresel hidrokarbon sektörünün tartışmasız en büyük alıcısı konumunda. Dahası, bu devasa ithalatın yaklaşık yarısını Basra Körfezi bölgesinden karşılıyor olması, Pekin’in bölgedeki her krize karşı otomatik olarak daha hassas ve daha müdahil bir çizgiye yöneleceği beklentisini uzun süre besledi. Enerji akışını tehdit eden herhangi bir şokun, Çin’i hem piyasaları yatıştırmak hem de tedarik güvenliğini garanti altına almak için daha görünür bir dış politika performansına zorlayacağı varsayıldı. Hürmüz Boğazı’ndaki bir kriz senaryosunda Çin’in panik halinde müdahaleci politikalara yöneleceği öngörüsü, analistlerin sıklıkla tekrarladığı bir tez haline geldi.

Ancak bu beklenti, Çin’in son on yılda enerji talebini ve yapısal kırılganlıklarını nasıl yeniden tasarladığını temelden ıskalıyor. Pekin, yenilenebilir enerji kapasitesini hızlıca büyütürken, enerji tüketimindeki kömürün ağırlığını korudu. Enerji tüketiminin hâlâ %66’sını oluşturan kömür, Çin’e petrol şoklarına karşı kritik bir tampon mekanizması sunuyor. Aynı zamanda son dönemde batarya teknolojilerine, güneş paneli üretimine ve rüzgâr enerjisine yaptığı devasa yatırımlarla enerji dönüşümünü sanayi politikasıyla organik biçimde birleştirdi. Bu çok katmanlı bileşim, hidrokarbon talebini “kaçınılmaz artış” çizgisinden çıkarıp yönetilebilir, hatta azaltılabilir bir patikaya soktu.

Özellikle elektrikli araçlar alanında elde edilen başarı, petrol talebi açısından Çin’in elini belirgin biçimde rahatlattı. Zira petrol tüketiminin büyük kısmı—motorize ekonomilerde yaygın kabul gören ifadeyle yaklaşık %90’ı—ulaştırma ve motorlu kullanım üzerinden şekilleniyor. Çin’in elektrikli araç pazarı 2023 itibarıyla küresel üretimin yarısından fazlasını temsil ediyor ve her yıl milyonlarca yeni elektrikli araç yollara çıkıyor. Ulaştırma kaynaklı talebin bu denli baskılanabildiği ölçüde, küresel petrol şoklarının iç ekonomiye iletim kanalları yapısal olarak zayıflıyor. Pekin, bu dönüşümü sadece çevresel bir hedef olarak değil, aynı zamanda stratejik bir enerji güvenliği aracı olarak konumlandırıyor.

Bu dayanıklılığı tamamlayan ikinci kritik unsur ise tedarik noktalarının coğrafi çeşitlenmesi. Uzun yıllar ABD’nin hegemon olduğu Körfez kaynaklarına daha bağımlı bir profil sergileyen Çin, Rusya, Venezüella, Angola, Kazakistan ve Brezilya gibi alternatif tedarik hatlarını sistematik biçimde genişleterek enerji alanında Washington’un inisiyatifini görece zayıflatmış durumda. Körfez petrolünün tamamen kesintiye uğraması durumunda bile Çin, bu alternatif ağı devreye sokarak darbenin etkisini absorbe edebilecek konumda. Bugün Hürmüz’de tam bir kapanma durumunda Çin toplam enerji talebinin sadece %5’ten daha az bir kısmının riske girdiğinin bilinmesi gerekiyor.

Sonuç olarak, Çin’in Körfez petrolüne olan bağımlılığı rakamsal olarak büyük görünse de, enerji güvenliği açısından ülke çoğu analistin tahmin ettiğinden çok daha dayanıklı bir konumda. Petrol ithalatı toplam enerji tüketiminin yalnızca %10’unu oluşturuyor ve geri kalanı kömür, yenilenebilir enerji ve nükleer güçten karşılanıyor. Bu yapısal esneklik, jeopolitik krizlerde Çin’in pazarlık gücünü artıran, aynı zamanda Pekin’i “reaktif müdahalecilik” yerine “stratejik sabır” politikasına yönelten kritik bir avantaj sağlıyor.

Libya ve Yemen Deneyimi: Çin Donanması Petrol İçin Değil, Vatandaş İçin Harekete Geçer

Çin’in Basra Körfezi bölgesindeki stratejik çıkarları analiz edilirken, Batılı gözlemciler genellikle petrol merkezli bir okuma yapıyorlar. Pekin’in günlük 10 milyon varil petrol ithalatının yaklaşık yarısını bu bölgeden karşılaması, enerji güvenliğinin mutlak öncelik olduğu varsayımını besliyor. Ancak Çin Komünist Partisi’nin (ÇKP) fiili politika refleksleri incelendiğinde, çıkar hiyerarşisinin tepesinde sanılanın aksine petrol değil, Çinli vatandaşların güvenliği yer alıyor.

BAE’de 370,000-400,000, geniş Körfez bölgesinde ise 500,000’i aşkın Çinli vatandaş yaşıyor. Bu rakam, 1990’lardaki birkaç binlik varlıktan bugünkü devasa diasporaya evirilen stratejik bir dönüşümü temsil ediyor. Pekin açısından bu kitle, sadece ekonomik aktörler değil, aynı zamanda iç politikada ÇKP rejiminin meşruiyetini doğrudan etkileyen bir “vatandaşlık sözleşmesi” unsurudur.

Libya’dan 35,000, Yemen’den binlerce vatandaşını tahliye eden Çin, kriz anlarında askeri kapasitesini bile seferber ederek bu önceliği somutlaştırmıştı. 2026 İran gerginliği sırasında Basra Körfezi’nde mahsur kalan 2,000’den fazla Çinli gemi mürettebatı ve tehlike altındaki gazeteciler, Pekin’in reflekslerini belirleyen birincil faktör haline geldi. ÇKP için, vatandaşlarını koruyamamak iç siyasette telafisi imkânsız bir meşruiyet kaybı anlamına gelir—petrol fiyatlarındaki dalgalanmalar ise teknik-ekonomik araçlarla yönetilebilir risklerdir.

Hiyerarşinin ikinci sırasında Çinli firmaların yatırımları bulunuyor. Çin, son 15 yılda Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) ülkelerine yaklaşık 101 milyar dolar yatırım yaptı. Kuşak ve Yol Girişimi çerçevesinde limanlar, enerji projeleri, altyapı ve teknoloji sektörlerine yerleşen Çinli devlet şirketleri, Pekin’in bölgesel nüfuzunun somut tezahürleridir. Bugün Çin ABD ve Avrupa gibi bölge ile yüz yılı aşkın ilişkisi bulunan aktörlerle mukayese edildiğinde bölgenin en büyük yatırımcısı konumumda.  Bu yatırımlar, Çin’e sadece ekonomik getiri değil, aynı zamanda jeopolitik konum kazanımı sağlıyor. Dubai’deki Dragon Mart gibi ticaret merkezleri, enerji projelerindeki hisseler ve lojistik altyapı anlaşmaları, Çin’in bölgede kalıcı ve stratejik varlığını inşa eder. Bir kriz anında bu varlıkların zarar görmesi, yalnızca mali kayıp değil, küresel prestij ve gelecekteki yatırım ortamının bozulması riski taşır.

Petrol, bu hiyerarşide en fazla üçüncü sırada yer alabilir. Bunun nedeni basittir: Çin’in enerji miksinde petrolün payı sınırlıdır (%10’dan az), kömür baskınlığı devam etmektedir (%66), ve yenilenebilir enerji kapasitesi hızla büyümektedir. Üstelik Çin, tedarik coğrafyasını Rusya, Venezüella, Angola ve Kazakistan’a yaymış durumda. Çin için Körfez petrolü vazgeçilmez değil, ikame edilebilir bir kaynaktır. Dolayısıyla İran’a yönelik ABD ve İsrail saldırılarıyla başlayan Üçüncü Körfez Savaşı’nda Pekin’in birinci refleksi vatandaşlarını korumak, ikinci refleksi kurumsal varlıklarını güvence altına almak olacaktır. Petrol akışının sürekliliği ise üçüncü, hatta dördüncü sıradaki bir endişe olarak kalır—çünkü Çin, enerji şoklarını absorbe edebilecek yapısal dayanıklılığı zaten inşa etmiş durumda.

Çin’in Basra Körfezi politikasını anlamak, salt enerji güvenliği paradigmasından kurtulmayı gerektiriyor. Pekin’in Hürmüz krizi karşısındaki “stratejik sabır” tavrı, bir pasiflik göstergesi değil, derin yapısal dönüşümlerin ve yeniden tanımlanmış çıkar önceliklerinin doğal sonucudur. Çin, son on yılda enerji miksini çeşitlendirerek, yenilenebilir kapasitesini artırarak ve elektrikli araç devrimini gerçekleştirerek, Körfez petrolüne olan yapısal bağımlılığını kırmış durumda. Bugün Hürmüz’ün tam kapanması, Çin’in toplam enerji talebinin yalnızca %5’inden azını riske atıyor. Bu tablo, bir kriz senaryosunda Çin müdahaleciliği için yeterli eşik değil.

Asıl belirleyici faktör, bölgede yaşayan 500,000’i aşkın Çinli vatandaş ve 101 milyar dolarlık kurumsal yatırımlardır. ÇKP için petrol fiyatları yönetilebilir teknik sorunlarken, vatandaş güvenliği rejimin iç meşruiyetini doğrudan etkileyen kırmızı çizgidir. Bu nedenle Pekin, Körfez’deki askeri gerilimlere rağmen, Çinli vatandaş ve şirketlere yönelik doğrudan bir tehdit belirmediği sürece düşük profilli çizgisini sürdürmeye devam edecektir.

Geçmişte Libya ve Yemen’de benzer krizler çıktığında Pekin, donanmasını vatandaşlarının tahliyesi için görevlendirmişti ve bu misyonların başarısı içeride rejime büyük prestij sağlamıştı. Libya’dan 35,000, Yemen’den binlerce Çinli vatandaşın güvenli bir şekilde tahliye edilmesi, ÇKP yönetimi için hem askeri kapasitesini sergileme hem de “devlet vatandaşını korur” anlatısını pekiştirme fırsatı olmuştu. ÇKP liderliği, donanmanın Çinli vatandaşları kurtarmadaki bu başarısıyla uzun süre iftihar etti ve bu operasyonları iç propaganda materyali olarak kullanmaya devam etti. Bu deneyim, Pekin’in Körfez’deki öncelik hiyerarşisini net bir şekilde ortaya koyuyor: petrol akışı kesintiye uğrayabilir, ancak Çinli vatandaşların güvenliği asla tehlikeye atılamaz.

Bu durum, Batılı analistlerin sıklıkla yaptığı “enerji bağımlılığı = müdahalecilik” denklemini geçersiz kılmaktadır. Çin’in Körfez politikası, artık hidrokarbon akışından ziyade, insan sermayesi ve kurumsal varlık koruması ekseninde şekilleniyor. Washington’un bu yeni denklemi okuyamaması, Pekin’in bölgesel krizlerdeki reflekslerini yanlış tahmin etmelerine neden olmaya devam edecektir.