Ahmed Alqarout / Middle East Eye
Geçen ay Marakeş Hava Gösterisi’nde İsrail Savunma Bakanlığı, Fas’taki ilk resmi yerini açtı.
Aralarında devlet şirketi Israel Aerospace Industries (IAI) ve Rafael’in de bulunduğu sekiz İsrailli firma, insansız hava araçları, oyalanma mühimmatı ve hava savunma sistemlerini sergiledi; Elbit’in Fas’taki ortak girişimi ise Mart 2027’den itibaren Fas ordusuna taretler teslim edeceğini duyurdu.
Aynı hava gösterisinde, BAE’li savunma grubu Edge, Fas’ın insansız hava araçlarını silahlandırmak üzere bir sözleşme imzaladı.
Etkinlik, 7 Ekim yıldönümüne denk geldi; bu nedenle Rabat’taki parlamento binası önünde protestocular bir anma eylemi düzenledi. Fas’ın yaklaşık 30 şehrinde düzenlenen etkinliklerde, hükümetten İsrail ile ilişkileri daha da normalleştirmeyi amaçlayan yeni önlemleri geri çekmesi istendi. BDS Fas, Marakeş hava gösterisinin boykot edilmesi çağrısında bulundu.
Hava gösterisi, Fas’ın 2020’de İbrahim Anlaşmaları’na katıldığından bu yana İsrail silahlarını satın almaktan bunları üretmeye nasıl geçtiğini ortaya koyuyor. Gazze’ye yönelik savaş, İsrail’e karşı küresel boykotlar ve yaptırımlar genişledikçe bu ortaklığı hızlandırdı.
Avrupa’da İspanya, 1,2 milyar avro (1,3 milyar dolar) tutarındaki İsrail askeri sözleşmelerini iptal etti; Fransa ise İsrail’in Eurosatory savunma fuarına katılımını yasakladı.
İran ile yaşanan savaş, İsrail ve Birleşik Arap Emirlikleri’ndeki sanayi tesislerini daha da savunmasız hale getirdi. İran, Rafael ve IAI tesislerinin yanı sıra bir insansız hava aracı tedarikçisini de vurduğunu açıkladı; Emirates Global Aluminium’un Abu Dabi’deki fabrikası ise ciddi hasar gördü.
Fas, İbrahim Anlaşması ortaklarına füzelerden ve yaptırımlardan uzak, endüstriyel bir sığınak sunuyor ve İsrail ile olan koordinasyonu artık üretim, istihbarat, eğitim, silah testleri, nakliye ve Gazze’deki güvenlik görevlerini kapsıyor.
Krallık, İsrail’in güvenlik stratejisinin bir uzantısı haline geliyor.
Gelişen savunma bağları
Gazze savaşı, diplomatik ilişkileri kısa süreliğine dondurdu. İsrail’in irtibat personeli Ekim 2023’te Rabat’tan ayrıldı ve ofis Ağustos 2024’e kadar kapalı kaldı. Bu arada, İbrahim Anlaşması’na taraf ülkelerin İsrail silah ihracatındaki payı 2023’te yüzde üçe kadar düştü.
Ancak askeri ilişkiler kısa sürede yeniden güçlendi. Temmuz 2024’te Fas, yaklaşık 1 milyar dolar karşılığında bir İsrail casus uydusu satın aldı. Ertesi yıl Fas, Fransa’nın Caesar modeline tercih ederek Elbit’in Atmos kundağı motorlu obüslerini seçti ve özel kuvvetleri, tünel savaşında İsrailli askerlerle birlikte eğitim aldı.
Haziran 2025’te İran, füzelerinin Hayfa’daki Rafael tesislerini vurduğunu açıkladı. Beş ay sonra, IAI’nin iştiraki BlueBird, Fas’ın Benslimane kentinde bir süzülme mühimmatı üretim hattı açtı.
Bunu, 2026 yılına yönelik ortak bir İsrail-Fas savunma planı ve Elbit için 277 milyon dolarlık bir sözleşme izledi.
İran’ın bu yılın Mart ayında Rafael ve IAI’ye yönelik insansız hava aracı saldırılarını duyurmasının ardından, işbirliği üretim alanına doğru daha da derinleşti. Haziran ayına gelindiğinde, Fas’taki Sidi Yahya fabrikasının Elbit mühimmatı ürettiği bildirildi.
Eylül ayında, ABD’nin Birleşmiş Milletler Büyükelçisi’nin New York’ta düzenlediği bir toplantıda, Fas Dışişleri Bakanı Nasser Bourita ve İsrailli mevkidaşı Gideon Sa’ar, irtibat bürolarını büyükelçiliklere dönüştürme, büyükelçiler atama ve yıl sonuna kadar yatırım ve vergi anlaşmaları imzalamak konusunda mutabık kaldılar.
Bu koordinasyon, Gazze’nin çok ötesine uzanıyor. Fas, İsrail ile siber savunma anlaşması imzalayan ilk İbrahim Anlaşmaları üyesi ülke oldu. Fas istihbaratı ayrıca İsrail’in Pegasus casus yazılımını satın aldı ve iddialara göre bunu İspanyol ve Fransız üst düzey yetkililere karşı kullandı.
Resmi olarak, Fas’ta üretilen ürünler Fas ordusu içindir; ancak üretimin bir kısmı, yasanın yayınlanmasını gerektirmeyen devlet lisansları kapsamında ihracat için ayrılmıştır. Uygulamada, bu mühimmatın bir kısmının muhtemelen İsrail’e ulaşacağı düşünülmektedir.
Sidi Yahya fabrikasının, Elbit’in kataloğundaki 155 mm ve 30 mm fişekler de dahil olmak üzere yılda 250.000’den fazla mermi ürettiği bildiriliyor; İsrail halihazırda Hindistan’dan 155 mm mermi satın almakta ve kendi ülkesinde de on binlerce adetlik siparişler vermektedir.
Fas’ın Batı Sahra’daki Polisario Cephesi’ne karşı sürdürdüğü tek aktif cephede çatışmalar büyük ölçüde insansız hava araçlarıyla yürütülüyor; bu durum, söz konusu mühimmat üretim seviyesini açıklayamıyor. Elbit’in ortak girişimi, ismi açıklanmayan bir Avrupa NATO üyesine ürün ihraç etmeyi planladığını belirtmiş olup, İsrail de askeri kargoları düzenli olarak üçüncü ülkeler üzerinden sevk ediyor.
Askeri teknoloji merkezi
İsrail, üretimini sadece Fas’a kaydırmıyor. ABD’nin Arkansas eyaletinde bulunan bir Raytheon-Rafael fabrikası, geçen ay İsrail dışında üretilen ilk tam donanımlı ‘Tamir önleme füzesi’ni teslim etti. Bu arada Rafael, Osnabrück’teki bir Volkswagen fabrikasını “tamamen Almanya’da üretilen” hava savunma sistemleri için bir üretim merkezine dönüştürmeyi planlıyor. Elbit ayrıca Sırbistan’daki yeni bir insansız hava aracı fabrikasının yüzde 51 hissesine sahip.
Mühimmat ve parçalar Hindistan ve Fas’a gönderiliyor. Amnesty’ye göre, Hintli firmalar Ekim 2023 ile Kasım 2025 arasında İsrailli üreticilere 9.600 mermi gövdesi, 1.000 top mermisi, 122 patlayıcı savaş başlığı ve 40.000’den fazla makineli tüfek parçası gönderdi.
Afrika’da ise Fas, kamu kayıtlarına göre İsrail silah üretimine ev sahipliği yapan tek ülke olarak öne çıkmıştır; burası, kıtadaki İsrail’in askeri teknoloji merkezidir.
Fas, Kazablanka yakınlarındaki Midparc bölgesinde havacılık ve uzay sektörüne yönelik işgücü sunmaktadır; Elbit’in ortak girişimi, bu bölgedeki personelin yüzde 99’unun Faslı olduğunu belirtmektedir. Ayrıca, şirketlerin yalnızca devlet lisansı kapsamında silah ihraç etmesine izin veren 2020 tarihli bir yasa kapsamında savunma sanayi bölgeleri de bulunmaktadır.
İsrail, kimsenin topraklarından geçmeden veya Husi kontrol bölgelerinden geçmeden Akdeniz üzerinden Fas’a ulaşabilir; bu ulaşım güzergâhı, Mayıs 2025’te imzalanan bir denizcilik anlaşmasıyla resmileştirilmiştir. İsrail, Fas’ı Kuzey ve Batı Afrika’ya açılan stratejik bir geçit olarak görmektedir.
Abu Dabi de İsrail’in izinden gidiyor. 2024 yılında Fas, Mısır, Ürdün ve Bahreyn’in de dâhil olduğu BAE liderliğindeki bir endüstriyel ortaklığa katıldı ve BAE’den elden çıkarılan 30 adet Mirage savaş uçağını teslim almayı bekliyor.
Bu güçlenmelerin yaşandığı dönemde, İbrahim Anlaşmaları’nın siyasi süreci tıkanmış durumda. Aralık 2025 itibarıyla, bir yıldır hiçbir İsrailli siyasetçi Fas’ı ziyaret etmemişti ve anlaşmalara ekonomik bir omurga kazandırması beklenen Hindistan-Orta Doğu-Avrupa Ekonomik Koridoru, İsrail tarafında kesintiye uğradı.
Devam eden askeri bağlar, diplomasi ve ticaret yolları aksarken bloğun güvenlik ve sanayi alanlarında çalışmaya devam edebileceğinin sinyalini veriyor.
Amerikan şemsiyesi
Washington, Fas’ın İsrail’e yönelik güvenlik yönelimini destekliyor. Yakın zamanda Pentagon’da imzalanan 2026-2036 yol haritası, Fas’ın NATO üyeleriyle aynı silahları satın almasına olanak tanıyor. Washington, Fas’a Himars füze sistemlerinin yanı sıra 600 adet Stinger füzesi ve hassas güdümlü bombaların satışını onayladı.
Bu arada, Fas’ın ilk F-16 Blok 72 savaş uçakları geçen ay ilk uçuşlarını gerçekleştirdi; İsrail’in onayı ise Fas’ın F-35’e giden yolunun bir parçası.
ABD ordusu Fas’ta bir test sahası açtı. Savunma teknolojisi alanında faaliyet gösteren Covenant adlı start-up şirketi, Ağustos ayında burada bir seyir füzesini test etti; ayrıca bu yılın başlarında İspanya ile yaşanan Ceuta sınır krizi sırasında ABD Başkanı Donald Trump, Fas’ı destekleyeceğine ve milyarlarca dolarlık yatırım yapacağına söz verdi.
Hem İsrail hem de ABD, Batı Sahra üzerindeki Fas egemenliğini tanımış durumda; BM Güvenlik Konseyi de geçen yıl Fas’ın bu bölgeye ilişkin iddiasını desteklemişti.
Aynı zamanda, Fas’ın Trump’ın Gazze “Barış Kurulu”na katılma telaşı, “silah karşılığında barış” denklemini ortaya çıkardı; bu denklemde, ABD yönetimindeki güce sağlanan siyasi destek ve askerler, Amerikan silahları ve desteği karşılığında takas ediliyor. Şu ana kadar Gazze’ye sevk edilmek üzere 500’e yakın Faslı asker eğitildi.
BM Özel Raportörü Francesca Albanese, limanları ve havaalanları üzerinden askeri sevkiyatlara izin verdiği için Fas’ı Gazze soykırımına suç ortağı olan 63 devletten biri olarak gösterdi; Nisan 2025’te ise sendikaların İsrail’e yönelik F-35 parçaları taşıdığını iddia ettiği gemiler, Tangier ve Kazablanka’ya demir attı.
Fas, süreç boyunca Elbit ve IAI’ye ödeme yaptı; Elbit’in ortak girişimi ise şu anda Faslı mühendislere maaş ödüyor ve bu da ortaklığı daha da sıkı bir hale getiriyor.
Ancak iki ülke arasındaki ilişkilerin resmi olarak iyileşmesine rağmen, normalleşmeye yönelik halk desteği Ekim 2023’ten sonra yüzde 31’den yüzde 13’e düştü. Fas’ta aktivistler, eleştirel Facebook paylaşımları nedeniyle hapse atıldı ve Adalet ve Kalkınma Partisi, büyükelçiliğin statüsünün yükseltilmesine karşı çıktı.
İbrahim Anlaşmaları, 2025 yılında genç Faslıları sokaklara döken hastaneler ve okullarla ilgili şikâyetlerin beslediği huzursuzluğu daha da derinleştirme riski taşıyor.
İsrail’e yönelik yaptırımlar ve ambargolar Fas’ı da etkileyebilir; zira Avrupa hükümetleri denetimlerini yurtdışında üretilen İsrail silahlarına da genişletirse, Elbit ve IAI tasarımlarına dayalı olarak inşa edilen tesisler bu yaptırımlara maruz kalacak ve en büyük ticaret ortağı AB olan Fas ekonomisi üzerinde önemli maliyetler doğabilir.
Aslında Fas, İsrail’in sorunlarını kendi ülkesine taşıyor ve bu durum, İbrahim Anlaşmaları’nın güvenlik merkezi olarak üstlendiği rolün pahalıya mal olmasına neden olabilir.
* Ahmed Alqarout, büyük güçler arasındaki rekabet ve Orta Doğu ve Kuzey Afrika (MENA) bölgesindeki çatışmaların politik ekonomisi konularında uzman bir politik ekonomi uzmanıdır.

