COP31: İklim adaleti, vaatler ve kredilerle ayakta kalamaz

COP31: İklim adaleti, vaatler ve kredilerle ayakta kalamaz

Antalya’daki asıl sınav, bir sonraki manşet rakamının büyüklüğü değildir. Asıl mesele, bir sonraki sel felaketiyle karşı karşıya kalan bir ülkenin, toparlanma sürecini tehlikeye atmadan önceden dayanıklılık yatırımları yapıp yapamayacağıdır.

Mansoor Qaisar / MEMO

Pakistan Başbakanı Şehbaz Şerif, 12 Kasım’da Antalya’da düzenlenen COP31’de yaptığı konuşmada, talebi mütevazı görünüyordu: savunmasız ülkelerin borcunu artırmayacak finansman. Rakamlar ise bunun hiç de öyle olmadığını ortaya koyuyor.

BM Çevre Programı (UNEP), gelişmekte olan ülkelerin iklim değişikliğine uyum sağlamak için 2035 yılına kadar yılda yaklaşık 305 milyar dolara, enflasyon hesaba katıldığında ise kabaca 420 milyar dolara ihtiyaç duyacağını tahmin ediyor. Uluslararası kamu uyum finansmanı 2024 yılında 28,2 milyar ila 31,7 milyar dolar arasında gerçekleşti; bu rakam bir önceki yıla göre sadece 1 milyar dolarlık bir artışa tekabül ediyor. Hükümetler, 2035 yılına kadar bu rakamı en az üç katına çıkarma yönündeki COP30 hedefini gerçekleştirse bile, UNEP’in hesaplarına göre bu, ihtiyaçların yalnızca yüzde 20 ila yüzde 29’unu karşılayacaktır. Üstelik hedef, kulağa geldiği kadar kesin değildir: Karar, sadece üç katına çıkarma çabası çağrısında bulunmakta; bir referans yılı veya dolar rakamı belirtilmemiştir.

Gidişat ise daha da kötü. 11 Kasım’da yayınlanan bir ‘Carbon Brief’ analizi, gelişmekte olan ülkeler için yeni kamu iklim finansmanı taahhütlerinin yüzde 70’in üzerinde düştüğünü ortaya koydu. Taahhütler, ödenen tutarlar değildir ve yeni duyurular yapılmasa bile bazı harcamalar devam edebilir. Ancak deniz setleri, drenaj sistemleri ve kuraklığa dayanıklı tarım uygulamalarının inşası yıllar sürer ve hükümetler, gelmeyebilecek paraya dayanarak bunları planlayamazlar.

Bakü’nün kapatması beklenen boşluk işte budur. COP29’da, gelişmiş ülkeler, tüm kaynaklardan yıllık 1,3 trilyon dolarlık daha geniş bir hedefin parçası olarak, 2035 yılına kadar yılda en az 300 milyar dolarlık kaynak seferberliğinde öncülük etmeyi kabul ettiler. Birçok savunmasız ülke bunu yetersiz buldu. COP31, fosil yakıtlarla ilgili çözülmemiş tartışmaların yanı sıra bu anlaşmazlığı da devraldı.

Paranın kalitesi, miktarı kadar önemlidir. OECD raporlarına göre, gelişmiş ülkeler 2024 yılında 136,7 milyar dolarlık kaynak sağladı ve harekete geçirdi; bu rakam, eski 100 milyar dolarlık hedefi üst üste üçüncü yıl aştı. Bu, takdir edilmeyi hak ediyor. Ancak kamu iklim finansmanının yüzde 67’sini krediler, sadece yüzde 29’unu ise hibeler oluşturdu. Düşük gelirli ülkelere sağlanan destek 2024 yılında 9,6 milyar dolardı; bu rakam, 2022’deki 11,1 milyar dolarlık zirve seviyesinin hâlâ altında.

Bazı projeler için borçlanma faydalı olabilir. Bir güneş enerjisi santrali, krediyi geri ödeyecek gelir elde eder. Bir sel bariyeri, bir drenaj kanalı veya bir kıyı koruma tesisi ise genellikle nakit getirisi sağlamadan canları korur. Borçlu hükümetlerden bu projeler için borç almalarını istemek bir tuzak yaratır: Afetler kamu maliyesini zayıflatır, yeniden inşa harcamaları artırır ve geri ödemeler okullar, hastaneler ve bir sonraki önleme tedbirleri için ayrılan kaynakları daraltır.

Pakistan bu tuzağı çok iyi biliyor. 2022’deki sel felaketleri 33 milyon kişiyi etkiledi ve 30 milyar dolardan fazla hasar ve ekonomik kayba yol açtı. Bu felaketler, altyapı ve hazırlık konusundaki zayıflıkları ortaya çıkardı ve tek bir yağmur mevsiminin yıllarca süren kalkınma kazanımlarını nasıl silip süpürebileceğini gösterdi. Sorun, Pakistan’ın çok ötesine uzanıyor. Ada devletleri deniz seviyesinin yükselmesi ve şiddetli fırtınalarla karşı karşıya; Afrika ekonomileri kuraklık ve dengesiz yağışlarla mücadele ediyor; Güney ve Güneydoğu Asya’da ise seller, sıcak hava dalgaları ve su sıkıntısı geçim kaynaklarını tehdit ediyor. Her durumda, hükümetlerin afetler gerçekleşmeden önce hazırlık yapmak için mali esnekliği olmadığında, iklim kırılganlığı mali kırılganlığa dönüşüyor.

İklim adaleti, hesap verebilirlik olmaksızın sınırsız yardım sağlanması anlamına gelmez.

Gelişmekte olan ülkeler, parayı şeffaf bir şekilde yönetmeli, uyum planlarını inandırıcı bir şekilde hazırlamalı ve bu parayı verimli bir şekilde harcayabilecek kurumlar kurmalıdır. Yanlış tahsis edilen, bürokratik engeller nedeniyle geciken veya hedef kitlesinden başka yerlere yönlendirilen fonlar, korumaları gereken topluluklara ihanet eder.

Zengin ülkeler de gerçek kısıtlamalarla karşı karşıyadır: Resmi kalkınma yardımının yeniden azalacağı öngörülmektedir ve bütçeler, savunma ve iç talepler nedeniyle zorlanmaktadır. Özel sermaye, kalkınma bankaları ve yeni finansal araçların hepsinin meşru bir rolü vardır.

Asıl soru, hangi paranın nereye yönlendirilmesi gerektiğidir. Hayatları ve kamu altyapısını koruyan ancak çok az gelir getiren uyum çalışmaları için öncelikle hibeler ve son derece elverişli koşullarla sağlanan destek sağlanmalıdır. Krediler ve özel yatırımlar ise güvenilir gelir ve yönetilebilir geri ödeme riski olan projelere uygundur. İklim için borç takası, iyi tasarlanmış garantiler ve hedefe yönelik elverişli finansman, savunmasız ülkelere üstlenemeyecekleri yükümlülükler yüklemeden kısıtlı kamu kaynaklarını daha verimli kullanmayı sağlayabilir.

Raporlamalar da gerçeği yansıtmalıdır. Bir paket, yalnızca manşet değeriyle değerlendirilmemelidir. Raporlar, hibeleri, kredileri ve harekete geçirilen özel sermayeyi birbirinden ayırmalı ve her birinin ne kadar imtiyazlı, erişilebilir ve gerçekten yeni olduğunu göstermelidir. COP31, duyuruların ötesine geçerek, öngörülebilir çok yıllık taahhütler içeren bir çerçeveye, iklim fonlarına daha basit erişime, yerel olarak tasarlanmış uyum programlarına daha fazla desteğe ve paranın nasıl harcandığının daha sıkı bir şekilde izlenmesine doğru ilerleyebilir.

Bunların hiçbiri emisyonların azaltılmasının yerini tutmaz.

Isınma hızlanmaya devam ederse, ne kadar uyum finansmanı sağlanırsa sağlansın yetmeyecektir; büyük emisyon üreticileri, ülkelerin farklı başlangıç noktalarında olduğunu kabul ederken, daha temiz enerjiye geçişlerini hızlandırmalıdır.

Antalya’daki asıl sınav, bir sonraki manşet rakamının büyüklüğü değildir. Asıl mesele, bir sonraki sel felaketiyle karşı karşıya kalan bir ülkenin, toparlanma sürecini tehlikeye atmadan önceden dayanıklılık yatırımları yapıp yapamayacağıdır. İklim finansmanı, felaket ve borç döngüsünü kırmalı, onu finanse etmemelidir.

* Mansoor Qaisar, İslamabad’da yaşayan bağımsız bir yazardır; Pakistan ve bölgeyi şekillendiren dış politika, kamu politikası ve toplumsal konular üzerine yazılar kaleme almaktadır.

HABERE YORUM KAT
Önceki ve Sonraki Haberler
Bunlar da İlginizi Çekebilir