Dr. Ovamir Anjum’un Yaqeen Institute’de yayınlanan yazısı, Haksöz Haber tarafından tercüme edilmiştir.
Bugün, dünyanın dört bir yanındaki Müslümanların çoğu, Suriye halkının kurtuluşunu kutlarken, aynı zamanda tarif edilemez işkencelere maruz kalan Suriyelilerle ilgili haberlerden dehşete düşüyor. Onların kurtuluşunu kutlamak, bir inanç göstergesi ve insanlığın bir simgesidir; ancak bunun Filistin için ne anlama geldiği konusunda derin endişelerimizi sürdürüyor ve Suriye halkının önündeki uzun ve zorlu yolculuk için dua ediyoruz.
“Kuşkusuz, İdlib’in çocuklarının kanıyla ıslatılmış olarak bize teslim edilse bile, kim Kudüs’ün anahtarlarına dokunmaya cesaret edebilir ki?” yazan bir Filistin pankartı, direnişin Şam’ı ele geçirmesinden birkaç gün önce görülmüştü; bu olay, bölgedeki en acımasız diktatörlüklerden birinin yarım asırdan fazla süren iktidarının ardından, 7 Aralık 2024’te Esed rejiminin çöküşünü işaret ediyordu. Soykırıma ve eşi benzeri görülmemiş bir ihanete maruz kalmalarına rağmen Suriye’deki kardeşlerine ihanet etmeyi hâlâ reddeden bir halkın bu kabulü ve bakış açısı, bugün ihtiyacımız olan ışıktır. Bu ümmetsel dayanışma ve ilkeli direniş duygusu, günümüz Müslüman dünyasındaki gergin ve kafa karıştırıcı durumların üstesinden gelmeye başlamadan önce tam da ihtiyacımız olan şeydir. Bu bağlamda, bu çalkantılı zamanlarda bize yol gösterecek bazı önemli İslami hatırlatmalar ve ilkeler sunuyoruz.
Bugün, dünyanın dört bir yanındaki Müslümanların çoğu Suriye halkının kurtuluşunu kutlarken, aynı zamanda yaklaşık yarım asır önce ergenlik çağındayken Esed’in zindanlarına atılan yaşlı adamların, en karanlık hapishane hücrelerinde doğup ne güneşi ne de bir ağacı görmüş çocukların ve tarif edilemez işkencelere maruz kalan kadınların haberleri karşısında dehşete kapılıyor. Onların kurtuluşunu kutlamak, bir inanç göstergesi ve insanlığın bir işaretidir; ancak bunun Filistin için ne anlama geldiği konusunda derin endişelerimizi sürdürürken, Suriye halkının önünde uzanan uzun ve zorlu yolculuk için dua ediyoruz.
Yine de Suriye meselesi etrafında hâlâ çok fazla uyuşmazlık, karalama ve anlaşmazlık var. Çok sayıda ve karmaşık çatışmalarla karşı karşıya kaldığımızda, bazen İslami ahlakı bir kenara bırakıp popüler ya da sadece faydacı bir tutumu benimsemek cazip gelebilir. Ancak bu ciddi bir hatadır. Gerçek hayat her zaman karmaşıktır ve karmaşık durumlarda İslami ahlakı sürdürmek için bilgi ve hikmeti kullanmazsak, moda olan önyargıların kucağına düşer, kendimizi mezhepçiliğe, bağnazlığa ve anlamlı inancımızı yitirmeye açık hale getiririz.
İsrail’in yerleşimci-sömürgeci devletine karşı direnenlerin bazılarının, milyonlarca insanın yerinden edilmesinden ve tarif edilemez ıstırabından bahsetmeye bile gerek kalmadan, yüz binlerce Suriyelinin kanının ellerinde olduğu algısını –gerçek olmasa bile– nasıl uzlaştırabiliriz? Suriye’deki zulme karşı direnen, ancak aynı zamanda çalkantılı bir geçmişi olanlara ne demeli? Müslümanlar, sahadaki gerçeklere ilişkin siyasi analizlerinde kaçınılmaz olarak farklı görüşlere sahip olacaklardır; ancak bu zorlu zamanlarda bize rehberlik edecek İslami ahlaki ilkeler nelerdir?
Gerçekler Savaşı
Her şeyden önce, yeni durumlar ortaya çıktıkça insanların, farklı ağları ve sosyal medyadaki yankı odaları tarafından şekillendirilen çeşitli gerçeklere erişebildiğini kabul etmek hayati önem taşır. Geçmişe bakınca her şey net görünür, ancak inanç, hikmet ve ahlaki ilkelere ihtiyaç duyulan şey geleceği öngörmektir. Bu nedenle, Müslüman kardeşlerimize karşı ihtiyatlı ve hoşgörülü davranmalıyız.
Bununla birlikte, pek çok kişi, Suriye’deki ezilen Müslümanları desteklemenin Filistin davasına zarar verdiği şeklindeki yanılgıya kapılmış görünüyor. Oysa Suriyelilerin son yarım yüzyıldır maruz kaldığı, katliamlar ve acımasız bir güvenlik aygıtıyla dolu dayanılmaz zulüm ile bunun yaşam, toplum, ahlak ve hatta fikirler üzerinde yarattığı yıkıcı etki, şüphesiz bir gerçektir. Dahası, Müslüman devletler halklarına karşı sorumlu kişiler tarafından yönetiliyor olsaydı, Gazze’deki soykırım ve Kutsal Topraklar’ın işgali düşünülemez olurdu.
Suriye’deki zulmü meşrulaştıran ve hatta destekleyenler farklı bir gerekçe öne sürüyorlar. Bazıları, Baasizm gibi, ödünç alınmış, modası geçmiş, radikal Batı kökenli, ateist ve/veya etno-milliyetçi ideolojilerin bir versiyonuna ideolojik olarak bağlıdırlar.1
Diğerleri ise, anti-sömürgeci olarak tanımladıkları bir davanın her türlü kötülüğü haklı gösterebileceğine ya da görmezden gelinebileceğine inanmaktadır. Siyonistlerle olan benzerlik tüyler ürperticidir; zira onlar da, kendi tercih ettikleri etnik grubu kurtarmak için bütün bir nüfusu katletmeyi meşrulaştırmaktadır. Bir de mezhepçilikle gözleri kör olmuş başkaları vardır.
Bu karmaşık anlatıları anlamak için ihtiyacımız olan ilk hatırlatma, kaçınılmaz yorum farklılıklarına bakılmaksızın gerçeklere dürüstçe dikkat etmektir.2
Bu yapılmadıkça, anlamlı bir ahlaki değerlendirme imkânsızdır. İnsanlar, IŞİD’in bir CIA komplosu mu, sapkın ve yanlış yönlendirilmiş bir terör örgütü mü, yoksa başka bir şey mi olduğu konusunda durmaksızın tartışmaktadır. Yine de, İslam ahlakı açısından onların ahlaksızlığından kimse şüphe duymamalıdır. IŞİD’in masum Sünni ve Şii Müslümanları ve ayrıca Müslüman olmayan azınlıkları katlederek yaptıkları ve savundukları şeyin gerçekten iğrenç olduğu şüphe götürmez. Suriye halkının Esed rejimi altında büyük acılar çektiği ve İran, Hizbullah ve Rusya tarafından desteklenen Esed güçlerinin, IŞİD’in öldürdüğünden çok çok daha fazla masum insanı öldürdüğü de bir gerçektir (bu oran 10 kattan fazladır).3
Tüm Suriye direnişini IŞİD ya da emperyalist bir komployla eşdeğer görmek, İsrail’in 7 Ekim’deki saldırıyı gerekçe göstererek önceden planlanmış soykırımını meşrulaştırmasından hiçbir farkı yoktur. Her ikisi de şiddet ve baskıyı meşrulaştırmak için anlatıyı manipüle etme girişimleridir.
Daha da ötesinde şunu sorabiliriz: Eğer ABD, Gazze’deki soykırımda suç ortağı ya da hatta doğrudan sorumluysa, neden Hizbullah ve İran da Suriye’deki zulümlerden benzer şekilde sorumlu tutulmuyor? Hizbullah, 1982’de İsrail’in Lübnan’ı işgali ve Lübnan’da gerçekleştirdiği katliamlara tepki olarak kuruldu. Bugün, Hizbullah’ın üç kurucusundan biri ve hayatta kalan tek kişi olan Ṣubḥī al-Ṭufaylī, Hizbullah’ın Suriye’deki rolünü ve İran’ın siyasi çıkarlarına boyun eğmesini sert bir dille kınıyor.4
Görünüşe göre İran savunucuları, Siyonist savunucuların Filistinlilere karşı kullandıkları aynı ahlaksız mantığa boyun eğmiş durumdalar; Suriyelileri insanlıktan çıkarıyorlar ve her türlü direnişi IŞİD terörizmi olarak nitelendiriyorlar. Diğer tüm ulus devletler gibi İran da realpolitik tarafından yönlendiriliyor — yani, ne pahasına olursa olsun hayatta kalmak için neye ihtiyacı olduğuna dair algısı. Tıpkı şeytani (eski) ABD Dışişleri Bakanı Madeleine Albright’ın, yarım milyon Iraklı çocuğun ölümünün, hayali bazı ABD dış politika hedefleri için ödenmeye değer bir bedel olduğunu ilan ettiği gibi, İran’ı savunanlar da yarım milyon Suriyelinin ölümünün ve –çağdaş Orta Doğu standartlarına göre bile– en kötü zulüm rejimlerinden birinin altında yaşadıkları sürekli terör ve sefalet durumunun da benzer şekilde bu bedele değdiğini ima ediyor gibi görünüyor. Kısmen mezhepçi nefretin tetiklediği İran ve Hizbullah’ın Suriye’deki korkunç eylemlerine dikkat çekmek, bu eylemleri derin sorunlarla boğuşan bir bölgede benzersiz derecede alçakça eylemler olarak öne çıkarmak anlamına gelmez.5
Suudi Arabistan ve BAE tarafından dünyanın en yoksul ülkelerinden biri olan Yemen’e karşı yürütülen acımasız savaş, yarım milyon kişinin hayatına mal oldu; bunların %60’a yakını dolaylı nedenlerden dolayı hayatını kaybetti. Bu çatışma da ulus-devlet mantığıyla besleniyor ve mezhepsel önyargının da bunda açıkça bir rolü var. Benzer şekilde, 1979 İran Devrimi’nin ardından Suudi Arabistan ve ABD’nin desteklediği Irak’ın İran’a yönelik saldırısı – her iki tarafta da yaklaşık bir milyon cana mal olan ve neredeyse on yıl süren bu savaş – ağırlıklı olarak siyasi çıkarlar tarafından körüklendi ve mezhepsel korkularla beslendi. Ayrıca, Sudan’da isyancı güçler tarafından BAE’nin desteğiyle işlenen kitlesel zulümler hâlâ devam etmektedir.6
Mezhepçi yalanlara hayır deyin
Günümüzde karşı karşıya olduğumuz karmaşık sorulara cevap ararken, sorunun kaynağının her zaman doğası gereği kötü, kurtarılamaz ve ümmetin başarısızlığı ile sefaletinin kaynağı olan belirli bir grup olduğu yönündeki inanç, cazip gelse de kanıtlanabilir şekilde yanlıştır.
Haçlılara karşı savaşan ilk Müslüman liderler arasında, günümüzde büyük ölçüde unutulmuş bir alim ve Halep kadısı olan Abū al-Faḍl ibn al-Khashshāb (ö. 519/1125) da vardı. İlk başta, şehrin Fatımilerle ittifak halindeki valisini Haçlılara direnmeye ikna etmeye çalıştı (hatırlanacağı üzere Fatımiler, Mısır’da Haçlıların önünü açmada rol oynayan İsmailî Şiî hanedanıydı). Başarısız olunca, Batı Avrupa’dan gelen Haçlılar Kudüs’ü ele geçirip oradaki Müslümanları, Yahudileri ve Hıristiyanları katlettikten sadece bir yıl sonra, 1100 yılında Bağdat’taki Abbasi halifesinden destek almak üzere yola çıktı. Rivayete göre, Bağdat’taki yerel ulema ve Sufiler de Sünni halifeye yaptığı bu ricaya katıldı, ancak sonuçta hiçbir yardım sağlanmadı. Sonunda geri döndü ve hain valinin ölümünden sonra, 1119’da Halep halkını Antakya Haçlılarına karşı yönetti. Başlangıçta türbanlı bir sınıf mensubu olarak bir orduya komuta etmeye çalıştığı için alay konusu olsa da, sonunda bir tür kahraman olarak kabul edildi. Sultan Kılıç Arslan’ın Anadolu’daki ilk zaferleri bir yana, bu Haçlılara karşı yapılan ilk cihat örneğiydi.7
Kendisinden önceki el-Gazali ve kendisinden sonraki Selahaddin gibi, İbn el-Haşşab da Müslümanların birliği olmadan hiçbir ilerlemenin mümkün olamayacağının farkındaydı. Bu birlik, Mısır’daki Fatımiler ve daha da önemlisi, Haşşiyun (Assassinler) olarak bilinen İsmaili mezhebinin radikal kolu tarafından tehdit ediliyordu. Haşşiyunlar, Haçlı Seferleri’nin arifesinde Müslümanların savunmasız kalmasında kısmen sorumluydu; zira Haçlılar gelmeden sadece birkaç yıl önce dönemin Müslüman liderlerini suikastla öldürmüşlerdi. Kurbanları arasında Selçuklu Sultanı Melikşah (ö. 485/1092) ve Tüs’lü Nizamülmülk (ö. 485/1092) de yer alıyordu. Niẓām al-Mulk, Sünni medrese sisteminin mimarı ve el-Cüveynî (ö. 478/1085) ile el-Gazali gibi devasa âlimlerin hamisi olan ünlü Farslı vezirdi. Birkaç yıl sonra, 1125’te, İbn el-Haşşab’ı da suikastla öldürmeyi başardılar. Başka birçok ulema ve nihayetinde askeri liderler direnişi sürdürdüler; ta ki 1187’de Selahaddin Kudüs’ü kurtarana ve bir asır sonra Memlük Kralı Baybars (ö. 676/1277) son Haçlıları ülkeden kovana kadar.
Ancak bu hikâyenin en dikkat çekici yanı, İbn el-Haşşab’ın Sünni değil, Onikinci Şii bir alim ve kendi dini cemaatinin lideri olmasıydı — ki bu durum nadir bir istisna değildi. Örneğin, yine Şii olan Suriye’deki Hamdaniler, Sünni Abbasi halifeliği adına Bizanslılara karşı Suriye sınırını savunmuşlardı. Elbette, bazı Şii âlimlerin Moğollarla işbirliği yaparak Bağdat halifeliğinin yıkılmasında nasıl rol oynadıklarını ya da Safevilerin İran’ı Şiiliğe zorla dönüştürdüklerini vurgulayabilir ve bu örnekleri kullanarak mezhepsel çatışma ve düşmanlığın kaçınılmaz olduğunu ima edebilirdim. Ancak böyle bir genelleme, yıkıcı sonuçları olan bir yanlış olurdu. Her iki taraf da ihanet ve günah işlemeyi gerekçe göstererek karşı taraf aleyhine suçlamalar listesi oluşturabilir. Bu, teolojik farklılıkların önemsiz olduğunu, tüm doktrinlerin eşit derecede geçerli olduğunu ve birlik ile barışa duyulan özenin, hakikat ve dürüstlüğe duyulan özenin önüne geçmesi gerektiğini ima etmek değildir. Asıl mesele şudur: Mezhepçilik, biz Müslümanları sadece kör etmekle, bölmekle ve zayıflatmakla kalmaz; aynı zamanda dini doktrin alanında bile, verimli bir diyalog ve hakikat etrafında uzlaşma imkânını azaltır. Bu arada, gerçek düşmanlarımız, güpegündüz gerçekleşen ve bizi tek tek ortadan kaldıran bir soykırım karşısında bile, Müslümanlar olarak birleşip harekete geçemeyeceğimize bahse giriyorlar.
Tarihimizden alınan bu kesitin ana fikri basittir. Bu, mezhepçiliğin bir çözüm olmadığına dair bir hatırlatmadır; zira mezhepçilik, ümmetin karşı karşıya olduğu gerçek zorlukları görmemizi engeller. Şii-Sünni farklılıkları geçmişte aşılmış ve yönetilebilmiştir; bu, yeniden başarılabilir. İslam’ı inkar eden ve ona karşı çıkanlara bile doğruluk ve adalet borçluyuz; eğer bu tür kâfirler inancımıza karşı aktif olarak düşmanca davranmıyorlarsa, Kur’an onlara karşı hayırseverlik ve iyilik yapmayı teşvik eder (60:8-9). Müslümanlara, hatta derin bir inançla yanıldıklarına inandığımız kişilere bile, şüphesiz çok daha fazlasını borçluyuz.
Gazze’de soykırımı gerçekleştirenler, cezasız kalmak için Müslümanların kayıtsızlığına ve yöneticilerinin tam anlamıyla ihanetine güvendiler ve neredeyse başardılar. Yine de, bir an için Gazze, İslam’ın düşmanlarının yanıldığını kanıtladı. Neredeyse her mezhep ve akımdan Müslümanlar, soykırımcı düşmana karşı protesto etmek için bir araya geldi. Gazze’nin ruhu mezhepçiliğin kara bulutlarını dağıttıysa da, Suriye’deki toplu katliamın ve uzun süredir devam eden zulmün karanlığı şimdi bizi yeniden yutmakla tehdit ediyor. Bu karanlığa nasıl direneceğiz?
İslam ilkelerinin sığınağı
Bu çatışmalarda, karmaşık davranış kalıplarına ve ahlaki ikilemlere tanık oluyoruz. Sünni çoğunluklu birçok devletin yöneticileri, Filistin’e açıkça ihanet etmiş, soykırımcı varlığı alenen meşrulaştırmış ve desteklemiş; ayrıca genel olarak, tamamen kendi çıkarlarına yönelik, seküler siyasi nedenlerle Müslüman halklara karşı haksız savaşlar yürütmüştür. Buna karşılık İran, Hizbullah ve Husi milisleri, Filistin halkının İsrail’in yasadışı işgali ve soykırımına karşı direnişini desteklemiş,8 dünya çapında pek çok kişinin, Sünniler de dahil olmak üzere, hayranlığını kazanmıştır. Elbette soykırıma son vermeyi başaramamışlardır ve bu aktörlerin bazılarının gerçek niyetleri, özellikle de realpolitiklerinde dini mezhepçiliği istismar etmeye ve Sünni nüfusa karşı organize şiddet uygulamaya çok daha büyük bir istek gösterdikleri için, dikkatle incelenmeyi hak etmektedir. Müslümanların kanının her yerde cezasız bir şekilde akıtıldığı bu üzücü durumdan sonra nereye gideceğiz? Gerçek şu ki, her biri kendi Müslüman nüfusuna karşı savaş yürüten birçok seküler küçük devlete bölünmüş bir Müslüman dünyası, yapısal olarak iç çatışmalara, zayıflığa ve yabancı efendilere bağımlılığa mahkûmdur ve çağdaş akademisyenlerin “mezhepçileşme” olarak adlandırdığı duruma benzersiz bir şekilde yatkındır.9
Sorunlarımızı ancak Allah’ın dinine cesurca geri dönmek çözebilir; yarım yamalak kestirmeler değil.
Bu ruhla, kafa karıştırıcı zamanlarda bize yol gösteren, iyi bilinen genel İslam ilkelerinden birkaçını kendimize hatırlatalım.
1-Her Müslümanın —imanın ikili şahadetini söyleyen her bireyin— kanı, malı ve şerefi eşit derecede kutsaldır ve dokunulmazdır. Peygamberimiz ﷺ, Veda Hutbesi’nde de dâhil olmak üzere bunu defalarca vurgulamıştır. Kur’an-ı Kerim, tüm masum insan hayatının kutsallığını vurgular (5:32) ve özellikle müminler arasındaki karşılıklı hak ve sorumluluklar, daha da artan bir aciliyet ve ciddiyet taşır.
2-İnananlar olarak, harekete geçmeden önce gerçekleri doğrulamalıyız. Bilgi kaynağı güvenilir olmadığı kanıtlanmışsa özellikle dikkatli olmalıyız; zira Allah şöyle buyurur: “Ey iman edenler! Eğer size bir fasık bir kişi haber getirirse, onu araştırın; yoksa cehaletinizden dolayı bir kavme zarar verip, yaptığınızdan dolayı pişman olasınız” (49:6). Hem sosyal medyada hem de ana akım medyada yaygın olan bilgilerin büyük bir kısmının önyargılı ve zaman zaman tamamen yanlış olduğu göz önüne alındığında, bu ayette tavsiye edilen ihtiyat, acil bir ahlaki zorunluluk haline gelir. Araştırma yapmadan ve ihtiyatlı davranmadan, önyargılarımızı doğrulayan haberlere dayanarak fikir oluşturmak ve bu tür haberleri paylaşmak, hepimizin zaman zaman düştüğü hatalardır. Bu epistemik adaletsizliğe direnmek, bir yükümlülük ve karşılığını alacağımız bir mücadeledir. Her bir bilgiyi bireysel olarak doğrulamak mümkün olmadığı gibi, cehalet ve kayıtsızlık içinde yaşamamız da caiz değildir; bu nedenle biz Müslümanlar olarak, profesyonel ve tarafsız gazetecilik kurumlarını ve uygulamalarını acilen oluşturmalı, desteklemeli ve bunlara güvenmeliyiz.
3-Müslümanların endişelerine ve çatışmalarına kayıtsız kalmak bir seçenek değildir. Müslümanlar arasındaki çatışmalardan söz edildiğinde, Kur’an (49:9) Müslüman taraflar arasındaki çatışmalara kayıtsız kalamayacağımız ilkesini ortaya koyar. Bunun yerine, hatayı tespit etmek ve zulmü sona erdirmek için elimizden gelenin en iyisini yapmalıyız. Ayrıca, çatışmaları çözmede ulusal, etnik veya mezhepsel aidiyetlerden ziyade adalet ve hakkaniyetin yol göstericimiz olması gerektiğini belirtir.
4-Mezhepçiliğe direnmek, gerçeğin önemsiz olduğu ya da tüm tarafların eşit derecede haklı olduğu anlamına gelmez. Bununla birlikte, Müslümanlar arasındaki teolojik tartışmalar hiçbir zaman şiddet, bağnazlık ve yanlış bilgilendirme yoluyla çözülmemelidir ve bugüne kadar da çözülmemiştir. Teolojik açıdan hatalı olduğuna inandığımız kişilere karşı bile adil olmalıyız. Ayrıca genelleme yapmaktan ve haksız atıfta bulunmaktan kaçınmalıyız. Sosyal psikologlar, “temel atıf hatası”na dikkat çekerler; bu, başka bir grubun hatalarını o grubun özüne (bu durumda teolojisine), kendi hatalarımızı ise tesadüfe, şansa veya çevreye atfetme eğilimidir.10
İslam’a en büyük zararı, siyasi, mali veya diğer çıkarlarını en üstün dini ilkelere yücelten, doktrinsel farklılıkları siyasallaştıran ve kötü amaçlar uğruna mezhepsel nefreti körükleyen ve bundan yararlananların verdiğine çok sık şahit olduk.
5-Bir kişinin ya da grubun hem iyilik hem de kötülük unsurlarını barındırması mümkündür; iyilik konusunda onlara destek olunmalı, kötülük konusunda ise karşı çıkılmalı ve direnilmelidir. “Sadaka ve salih amellerde işbirliği yapın; kötülük ve zulümde ise işbirliği yapmayın” (Kur’an 5:2).
6-Allah’ın, sapmış olanların aracılığıyla gerçekleşmesine izin verdiği iyilikler yüzünden kimse aldanmamalı veya yanıltılmamalıdır. Peygamberimiz ﷺ şöyle buyurmuştur: “Allah, bu dini, içinde hiç iyilik barındırmayan kötü bir kişinin veya bir grubun eliyle destekleyebilir.”11
7-Aynı şekilde, “düşmanımın düşmanı dostumdur” düşüncesi de bir yanılgıdır. Bazen Allah, bir günahkârı başka bir günahkâr aracılığıyla etkisiz hale getirir.
Önümüzdeki yol kolay değil, ancak bir şey açık: Filistin halkının ve Suriye halkının haklarını desteklemeyi bir sıfır toplamlı oyun olarak görmek ciddi bir hata olur. Gazze’de devam eden soykırıma ve Filistin’in geri kalanı için planlanan etnik temizliğe karşı mücadelemizde taviz vermemeliyiz. Bununla birlikte, yarım asırdan fazla süredir hüküm süren en kötü türden mutlakiyetçi ve totaliter bir tiranlık olan rejim ve müttefikleri tarafından Suriye halkına yönelik kitlesel katliama karşı sesimizi yükseltmek, eşit derecede ahlaki bir zorunluluk ve İslami bir görevdir.
Yazımızın başında alıntı yaptığımız Filistinli pankarttaki cesur ve bilgece sözleri hatırlayalım. Şeytani bir yabancı işgalcinin elinde mülksüzleştirme, kıtlık ve soykırımla karşı karşıya kalmış ve çevremizdeki Müslüman güçlerin ihanetine maruz kalmış olsak da, sahip olduğumuz her şeyi ve gelecek nesillerimizi Kutsal Topraklar uğruna feda etmeye hazır olsak da, Suriye’nin çocuklarının kanı pahasına elde edilen hiçbir zaferi kabul etmiyoruz. Bu, ahlaki netlik ve İslami dayanışmanın en yüce idealidir; hepimizin gururla savunabileceği ve tüm dünyanın görmesi gereken bir idealdir.
Dipnotlar
1. Baasizm, 1940’larda Suriyeli ve Iraklı laik kesimler arasında ortaya çıkan, pan-Arapçı, sosyalist ve anti-emperyalist bir ideolojidir; Saddam Hüseyin ve Esed ailesi gibi diktatörleri de bünyesinde barındırmıştır.
2. Sahte haberler gibi süregelen bir sorunla başa çıkmaya yönelik İslami rehberlik hakkında bkz. https://yaqeeninstitute.org/read/paper/fake-news-is-nothing-new-misinformation-and-islamic-critical-epistemology ve https://yaqeeninstitute.org/read/paper/finding-truth-in-the-age-of-fake-news-information-literacy-in-islam
3. Rejim güçleriyle bağlantılı ölüm sayısı 500.000'in üzerindeyken, IŞİD ile bağlantılı ölümlerin sayısı genellikle 40.000'den az olarak belirtilmektedir. Suriye'deki tüm tarafların işlediği insan hakları ihlallerine ilişkin ayrıntılı raporlar için Suriye İnsan Hakları Gözlemevi'nin raporlarına bakınız: https://www.syriahr.com/en/; haber özeti için: https://www.france24.com/en/live-news/20210601-decade-of-syria-war-killed-nearly-500-000-people-new-tally.
4. Hizbullah’ın kurucularından biri olan ve Ayetullah Humeyni’ye sadık kalan önde gelen Lübnanlı Şii âlim Ṣubḥī al-Ṭufaylī, İran’ın mezhepçiliği istismar eden bir Fars milliyetçi devlete dönüştüğünü ve Hizbullah’ın bu devletin etkisi altında IŞİD’le savaşmak yerine İran’da masum Sünni sivilleri ve meşru direniş güçlerini öldürdüğünü defalarca eleştirmiştir. Bkz.: https://www.middleeasteye.net/news/they-exploited-sectarianism-former-hezbollah-leader-tufayli-talks-iran-syria
5. Cesur bir The Intercept muhabirinin (Şii kökenli) İran’ın Irak’taki rolüne dair hazırladığı mükemmel bir rapor için bkz. https://theintercept.com/2020/01/05/secret-iranian-spy-cables-show-how-qassim-suleimani-wielded-his-enormous-power-in-iraq/
6. Bkz. https://www.bbc.com/news/articles/c2vvjz652j1o
7. Kilij Arslan’ın yakın zamanda yeniden keşfedilen mezarı hakkında bkz. https://www.smithsonianmag.com/smart-news/grave-sultan-who-defeated-crusaders-uncovered-180976761/
8. Direniş ve uluslararası hukuk hakkında bkz.: Yargıç Charlesworth, Bildiri, Doğu Kudüs dahil İşgal Altındaki Filistin Topraklarında İsrail’in Politikaları ve Uygulamalarından Kaynaklanan Hukuki Sonuçlara İlişkin Uluslararası Adalet Divanı Danışma Görüşü, 2024, 23. paragraf, https://www.icj-cij.org/sites/default/files/case-related/186/186-20240719-adv-01-10-en.pdf, BM Genel Kurulu’nun 2105 (1965) sayılı Kararı, özellikle 10. paragraf, https://documents.un.org/doc/resolution/gen/nr0/218/68/pdf/nr021868.pdf?OpenElement
9. Bkz. Nader Hashemi ve Danny Postel (der.), Sectarianization: Mapping the New Politics of the Middle East (Oxford University Press, 2017).
10. “Temel Atıf Hatası: Nedir ve nasıl önlenir?”, https://online.hbs.edu/blog/post/the-fundamental-attribution-error
11. Ṣaḥīḥ Ibn Ḥibbān, no. 4517, sahih olarak derecelendirilmiştir.

