"İlahlarımıza bunu sen mi yaptın ey İbrahim"

"O halde onu insanların gözü önüne getirin ki, şahitlik etsinler!" dediler. “(Halktan bazıları) "O halde onu insanların gözü önüne getirin ki, şahitlik etsinler!" dediler. İbrahim´i getirdiklerinde: "İlahlarımıza bunu sen mi yaptın ey İbrahim " dediler. İbrahim: "Bilakis onları şu büyükleri kırmıştır. Sorun onlara eğer konuşuyorlarsa." dedi.” (Enbiya: 61-63)

Putların bulunduğu put hanenin çevresinde kümelenen halkın konuşmaları, tartışmaları devam ediyor. Dediler ki onu insanların gözleri önüne getirin. Olur ki bu halk ona şâhitlik eder. Bakalım, bu hadiseyi bir araştıralım dediler ve herkes toplanıp İbrahim (a.s)’ı çağırdılar. İşte Allah’ın elçisinin beklediği, planladığı da buydu. Bu hadisenin tüm insanların gözleri önünde şüyu bulmasını istiyordu. Herkesin önünde bu putların asla tanrı olmadıklarını anlatmak, onları uyarmak istiyordu. Tıpkı Mûsâ (a.s) gibi halkın arasına geldi.

Dediler ki ey İbrahim, bunu putlarımıza sen mi yaptın? Herkes susmuş dinliyorken İbrahim (a.s)şöyle buyurdu: Bilâkis tanrılarınıza bunu; şu büyükleri yapmıştır. İşte bu onların büyükleridir. Eğer konuşurlarsa sorun onlara. Hepsi, bütün küçükleri kırılıp o kaldığına göre ve onları kıran balta da onun boynunda olduğuna göre, elbette bu işi o yapmıştır. İbrahim (a.s) o putlara tapınan bu âcizlerin akıllarını erdirmek için böyle bir yöntem takip ediyordu. Bu İbrahim (a.s)’in söylediği bir yalan değil aksine tartışmada bir yöntemdi. Hz. İbrahim burada da bu sözü söylerken o putların konuşmayacağını, konuşamayacağını pek ala biliyordu. Ama bunu bile bile yine de muhataplarına bunu anlatabilmek, onların akıllarını erdirebilmek için böyle diyordu. Sorun o putlara da kendilerini kimin kırdığını söylesinler.

BASAİRUL KUR’AN

Zemahşerî, bu ayetleri tefsir ederken özellikle dil sanatı, üslup ve Hz. İbrâhim’in yalan söyleyip söylemediği (ilzam yöntemi) meselesi üzerinde durur:

1. 61. ve 62. Ayetlerin İzahı: Toplum Önünde Yargılama

Gözler Önüne Getirilmesi: Kavmin önde gelenleri, putları kıran kişinin Hz. İbrâhim olduğundan şüphelenince onu hemen cezalandırmak yerine, halkın gözü önünde sorgulamayı tercih ettiler. Zemahşerî’ye göre bunun amacı, hem İbrâhim’e karşı toplumsal bir nefret ve şahitlik oluşturmak hem de putların güya intikamını herkese göstererek gözdağı vermekti.

"Tanrılarımıza bunu sen mi yaptın?": Kavmi, Hz. İbrâhim’i sorgularken öfkeli ve şaşkın bir edayla soru sormuştur.

2. 63. Ayet ve "Sözde İtiraf": İlzam (Susturma) Yöntemi

Zemahşerî tefsirinde en geniş yeri Hz. İbrâhim’in "Hayır, bunu şu büyükleri yaptı..." cevabına ayırır. Bir peygamberin açıkça "Ben yapmadım, o yaptı" demesinin mahiyeti şöyle açıklanır:

Gerçek Bir Yalan Değil, Mantıksal Bir İkna (İlzam) Tekniğidir:

Zemahşerî, Hz. İbrâhim’in bu ifadesinin hakiki anlamda bir haber verme (ihbar) olmadığını, aksine karşı tarafı kendi batıl inançlarıyla vurarak çaresiz bırakma amacı taşıdığını belirtir.

Koşula Bağlı Anlatım:

İbrâhim (a.s.), cümlenin devamında "Eğer konuşabiliyorlarsa onlara sorun!" demiştir. Zemahşerî’ye göre buradaki mantık şudur:

"Eğer bu putlar konuşabiliyorsa, bu eylemi de o büyük put yapmış demektir. Ama konuşamıyorlarsa, zaten tanrı olamazlar ve bunu da yapamazlar."

Kıskançlık / Rekabet İyası:

Hz. İbrâhim, балтаyı (baltayı) en büyük putun boynuna asmıştı. İbrâhim (a.s.) sanki şöyle demek istemiştir: "Bu büyük put, kendisinden başka küçük putlara tapılmasından ve onlara da hürmet edilmesinden rahatsız oldu; hırs yapıp hepsini kırdı!" Zemahşerî, bu nüktenin kavmin aklıyla alay etmek ve tapındıkları şeylerin ne kadar aciz, cansız ve hissiz olduğunu yüzlerine vurmak için kurgulandığını söyler.

Zemahşerî’ye Göre Bu Ayetlerin Ana Mesajı

Zemahşerî’nin tefsirindeki temel özet şudur:

Hz. İbrâhim’in bu sözü, belâgat ilminde "hüsn-i istidlâl" (güzel delillendirme) ve kavmi kendi söylemiyle ilzam edip susturma sanatının en büyük örneklerinden biridir. Amacı kendisini suçtan kurtarmak değil, putların ne kadar aciz olduğunu kanıtlayıp kavmini durup düşünmeye zorlamaktır.

EL KEŞŞAF TEFSİRİ