"İlahlarımıza bunu kim yaptı. Muhakkak o, zalimlerden biridir"

“Kavmi: "İlahlarımıza bunu kim yaptı. Muhakkak o, zalimlerden biridir." dediler. Bazıları: "İbrahim denen bir gencin onlara dil uzattığını işitmiştik." dediler.” (Enbiya: 59-60)

Zemahşerî’nin bu iki ayet ile dilbilgisi eksenli tefsir özeti şu şekildedir:

Kavmin Şaşkınlığı ve Öfkesi: Kavim, kutsal mekânlarına geri dönüp putlarının paramparça olduğunu gördüğünde büyük bir şok ve öfke yaşamıştır. Zemahşerî, ayetteki "Bunu kim yaptı?" sorusunun aslında faili öğrenme isteğinden ziyade, yapılan fiilin büyüklüğüne ve kendi ilahlarına karşı işlenen bu "cüarete" duyulan dehşeti ifade ettiğini belirtir.

"Zalimlerden biridir" İfadesi: Kavim, faili henüz ismen bilmese de, bu eylemi gerçekleştiren kişinin "en büyük haksızlığı ve saygısızlığı yapan bir zalim" olduğunu peşinen ilan etmiştir.

Enbiyâ Sûresi 60. Ayet (İçlerinden bazıları:) "Kendilerini diline dolayan (onlardan bahseden) bir genç işittik; kendisine İbrahim deniliyordu." Dediler.

Zemahşerî, ayette Hz. İbrahim için kullanılan "fetâ" (genç/yiğit) kelimesi üzerinde durur. Kavmi bu kelimeyi Hz. İbrahim’i küçümsemek, "bunu yapsa yapsa toy, tecrübesiz bir genç yapmıştır" demek için kullanmıştır. Ancak Keşşâf’ta şu ince nüansa dikkat çekilir: Bu ifade, görünüşte küçümseme gibi dursa da aslında Hz. İbrahim’in tek başına koca bir kavme ve onların batıl inançlarına karşı duran "yiğit ve cesur bir genç" olduğunu zımnen ortaya koymaktadır.

Ayette geçen "onlardan bahseden" ifadesini Zemahşerî, sadece putların adını anmak olarak değil, "putları ayıplayan, onları yeren ve kusurlarını yüzlerine vuran" bir hitap tarzı olarak tefsir eder. Hz. İbrahim daha önce putlar hakkında "Siz arkanızı dönüp gidince ben putlarınıza bir tuzak kuracağım" (Enbiyâ, 57) dediği için, kavimden bazıları bu sözü hatırlamış ve şüpheli olarak onu göstermiştir.

Özetle Zemahşerî'nin Yaklaşımı

Zemahşerî bu iki ayette, batıl inanca körü körüne bağlı olan bir kavmin, gerçeği sorgulamak yerine statükoyu korumak adına nasıl hemen suçlu arama ve hedef gösterme psikolojisine girdiğini edebi bir dille analiz eder. Hz. İbrahim’in genç yaşındaki bu devrimci ve tevhid eksenli duruşunun, kavminin dilinde bir "suçlama" unsuru haline getirilişindeki psikolojik ve retorik detayları gözler önüne serer.

EL KEŞŞAF TEFSİRİ

O zaman Hz. İbrahim’in -selâm üzerine olsun- babasının ve onunla birlikte bulunanların bu heykellere ibadet etmelerine karşı çıkışını “Gittiğinizde bu tanrılarınıza bir komplo düzenleyeceğim” dediğini duyanlar, bu konuşmaları hatırlıyorlar.

"İbrahim adında bir delikanlı..."

Onların bu sözlerinden anlaşılıyor ki, yüce Allah İbrahim’i putlara ibadet etmeyi ayıplayacak, onları kırıp parçalayacak bir olgunluğa eriştirdiğinde henüz çok gençti. Ama acaba o sıralarda yüce Allah ona vahiy göndermiş miydi? Yoksa peygamberlik göndermeden önce kendisini gerçeğe iletecek bir ilham mı bahşetmişti? Babasını buna dayanarak mı tevhide davet etmişti, kavminin hayat biçimini bundan dolayı mı iğrenç bulmuştu?

Bu sözleri ile belki de onu tanımazlıktan gelip fazla önemsemediklerini vurgulamak istiyorlar. Nitekim “İbrahim adında bir delikanlı” demeleri de bunu gösteriyor. Onun fazla önemli olmadığını, hiç kimsenin kendisini tanımadığını vurgulamak istemiş olabilirler. Ne var ki biz, bu sıralarda Hz. İbrahim’in henüz yaşı küçük bir delikanlı olduğunu kabul ediyoruz.

Aslında hiçbir put insanları kendisine kulluğa çağırmaz, çağıramaz. Lâkin onu dikenler onlara kulluğa çağırmaktadırlar.

Bakın bu diktikleri putları, bu tanrıları kendilerine kulluk edenlerine bir şeyler sağlamak, kendilerine kulluk edenleri korumak, onları doyurmak şöyle dursun, kendilerini bile korumaktan âcizdirler.

FİZİLALİL KUR’AN