“Ey insanlar, eğer tekrar dirilmekten şüphe ediyorsanız (ilk yaratılışınızı bir hatırlayın) Yaratmadaki kudretimizi açıkça göstermek için biz sizi (aslınızı) topraktan sonra (onun neslini) nutfeden, sonra pıhtılaşmış kandan, sonra da belli belirsiz bir çiğnem et parçasından yarattık. Dilediğimizi belli bir vakte kadar rahimlerde tutar sonra da bebek olarak dünyaya getiririz. Daha sonra en güçlü çağınıza ermeniz için sizi büyütürüz. Kiminiz vefat ettirilir, kiminiz de ömrün en kötü devresine ulaştırılır ki, bilirken, hiçbir şey bilemez hale gelsin. Sen, yeryüzünü kupkuru görürsün. Fakat biz oraya su indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır, her sınıftan güzel güzel bitkiler bitirir.” (Hac: 5)
Diriliş daha önce varolan bir hayatın tekrar verilmesidir. Şu halde diriliş -insanların ölçülerine göre- hayatı ilk defa gerçekleştirmekten daha kolaydır. Gerçi Allah’ın gücüne göre kolay şey, zor şey olmaz. Çünkü ilk defa yapmak da tekrarlamak gibi, onun iradesinin yönelişinin eseridir.
“Onun işi. bir şeyin olmasını istedi mi, ona sadece “ol” demektir, hemen oluverir.” (Yasin Suresi, 37)
Kur’an insanları kendi ölçülerine, mantıklarına ve kavrama yeteneklerine göre; kalplerini heran karşılaştıkları, yaşadıkları ve görüp bildikleri şeylere yöneltiyor. Basiretli bir gözle, açık bir kalple bakacak olurlarsa bu olağanüstü olaylardan biridir. Ama bu olağanüstü olayı gördükleri halde, heran karşılaştıkları halde bilinçli bir şekilde bakmıyorlar.
“Sizi önce topraktan yarattık.”
İnsan şu dünyanın çocuğudur. Onun toprağından oluşmuş, onun toprağında hayatını sürdürmüştür. İnsanın bedeninde yer alan her elementin aynısı anası sayılan toprakta mevcuttur. Ama yüce Allah’ın insanın içine yerleştirdiği ve ruhundan bir soluk olarak üflediği o latif sır hariç. İnsan bunun sayesinde toprakta yeralan elementlerden farklı bir özellik kazanır. Ama özü, iskeleti ve yiyecekleri ile topraktan bir parçadır.
Ama toprak nerede insan nerede? Aktif ve algılayan, etkileyen ve etkilenen, ayaklarını yere basarken kalbi ile göklere doğru yükselen, düşüncesi ile aralarında toprak da olmak üzere, tüm maddenin ötesinde dolaşan bu mükemmel yaratık nerede?
FİZİLALİL KUR’AN
Zemahşerî'nin Hac suresi 5. ayete dair öne çıkan temel açıklamaları ve değerlendirmeleri:
1. Yeniden Dirilişin (Ba's) Delillendirilmesi
Zemahşerî, ayetin girişindeki "Şüphede iseniz..." hitabının muhatapları düşünmeye ve delilleri incelemeye davet ettiğini belirtir. Ona göre Allah, ilk yaratılışın (ibtidâ) evrelerini göz önüne sererek ikinci yaratılışın (iâde) imkânını ve vukûunu ispat etmektedir. İlk kez yoktan veya karmaşık merhalelerden yaratan gücün, onu tekrar diriltmeye de muktedir olduğu mantıksal bir zorunluluk olarak sunulur.
2. İnsanın Yaratılış Evreleri
Zemahşerî, ayette geçen aşamaları şu şekilde izah eder:
Topraktan (Min Turâb): İnsanlığın atası olan Hz. Âdem'in yaratılışına veya besinler vasıtasıyla meninin menşeinin toprağa dayanmasına işaret eder.
Meni, Alaka ve Mudga: İnsanın embriyonik gelişimindeki kademeli dönüşümdür. Zemahşerî, cansız ve basit maddelerin (toprak, su) adım adım canlı, işitip gören mükemmel bir varlığa dönüştürülmesindeki kudret inceliğine dikkat çeker.
Muhlaka: Yaratılışı, organları ve uzuvları tam, düzgün ve eksiksiz şekillendirilmiş (tasvir edilmiş) olan cenin.
Ğayri Muhlaka: Şekillenmesi tamamlanmamış, organları belirginleşmeden düşen veya nakıs kalan yapı. Zemahşerî'ye göre bu ayrım, Allah'ın dilediğini tamamlayıp dilediğini nakıs bırakarak kudretini ve iradesini insanlara göstermesi içindir.
3. Ayetteki "Size (kudretimizi) açıklamak için" ifadesini Zemahşerî, Allah'ın insanlara kendi hikmetini, sanatının inceliklerini ve öldükten sonra diriltmeye muktedir olduğunu açıkça göstermesi olarak yorumlar. Yaratılıştaki bu nizam, şüpheleri gidermek için yeterli bir bürhandır.
4. Tabiat Örneği ile Tamamlayıcı Delil
Ayetin devamında geçen "Kuru ve ölü toprağı görürsün..." kısmını da ilk yaratılış örneğiyle birleştirir. Zemahşerî'ye göre:
Nasıl ki kupkuru, ölü toprak su ile buluştuğunda harekete geçip (ihtezzet), kabarıyor (rebet) ve her türden güzel bitkiyi yetiştiriyorsa;
Çürümüş, toprağa karışmış bedenler de kıyamet günü ilahi kudretle öylece canlanacaktır.
EL KEŞŞAF TEFSİRİ
