İbn Kesir’in meşhur Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Azîm adlı eserinde Hac Suresi’nin 75. ayetini kısa, öz ve rivayet esaslı bir üslupla şu temel hususlar etrafında açıklar:
1- Seçim ve İrade (Yastafî) Vurgusu
İbn Kesir, ayetin başındaki "Allâhu yastafî" (Allah seçer, beğenip süzerek seçer) ifadesini açıklarken; Cenâb-ı Hakk’ın peygamberlik ve elçilik görevini kendi iradesine, hikmetine ve ezeli takdirine göre belirlediğini ifade eder. Bu seçimde hiç kimsenin dışarıdan bir müdahalesi veya zorlaması olamaz; Allah kime bu onuru vereceğini en iyi bilendir.
2. Meleklerden Elçiler (Elçilerin Elçisi: Cebrail ve Diğerleri)
İbn Kesir’e göre ayette geçen meleklerden elçiler seçilmesi iki manaya gelir:
Vahiy Elçileri: Allah'ın, melekleri arasından seçtiği elçiler (özellikle Cebrail a.s. gibi melekler), yine Allah'ın insanlardan seçtiği peygamberlere vahiyleri ulaştırmakla görevlendirilmiştir.
Melekler bu yönüyle Yüce Allah ile insan elçiler arasında birer elçilik köprüsü vazifesi görürler.
3- İnsanlardan Elçiler
İbn Kesir, Allah Teâlâ’nın insanlara kendi cinslerinden, onlardan biri gibi yaşayan, yiyen-içen peygamberler gönderdiğini, bunun da insan türü için ilahi hikmetin ve rahmetin bir gereği olduğunu belirtir. İnsanların mesajı alıp anlayabilmesi, örnek alabilmesi için elçinin insan cinsinden olması şarttır.
4- İlahi İsimler: "Semî" ve "Basîr"
Ayetin sonunda yer alan "Innallâhe semîun basîr" (Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir) kısmını İbn Kesir şu mana ile bağlar:
Allah, kullarının sözlerini, yakarışlarını, inkârcıların sözde iddialarını en iyi işitendir (Semî).
Kimin elçilik vazifesini hakkıyla yerine getirmeye layık olduğunu, kimlerin ise kalben hidayeti hak ettiğini veya sapkınlıkta inat ettiğini en iyi görendir (Basîr). O'nun ilmi ve iradesi her şeyi kuşatmıştır.
İBNİ KESİR TEFSİRİ
Zemahşerî’nin bu ayete yaklaşımı ve getirdiği açıklamalar şu ana başlıklar altında özetlenebilir:
1- Seçim ve Üstün Kılma Kavramı ve İlahi Hikmet
Zemahşerî, ayette geçen “yastafî” (seçer, süzüp seçkin kılar) fiilinin önemine dikkat çeker. Ona göre peygamberlik ve elçilik mertebesi, insanların kendi çalışma, çaba, riyazet veya kazanımlarıyla elde edebilecekleri sıradan bir makam değildir. Bu tamamen Yüce Allah’ın sonsuz iradesiyle, hikmetiyle ve lütfuyla gerçekleştirdiği bir seçimdir.
2- Müşriklere ve İtiraz Edeceklere Reddiye
Zemahşerî, ayetin bağlamının Mekkeli müşriklerin "Allah elçi olarak gönderecek başka insan bulamadı da yetim bir öksüze veya fakire mi vahiy indirdi?" ya da "Meleklerin gelmesi gerekmez miydi?" türünden itirazlarına ve inkarcı tutumlarına bir cevap teşkil ettiğini belirtir. Ayet, elçilik makamının kimlere verileceğinin takdirinin insanlara veya toplumsal statülere değil, her şeyi en iyi bilen ve hikmetle iş gören Allah’a ait olduğunu vurgulamaktadır.
3. "Semî' ve Basîr" İsimlerinin Delaleti
Ayetin sonundaki "İnnallâhe Semîun Basîr" (Şüphesiz Allah hakkıyla işiten, hakkıyla görendir) ifadesi, Zemahşerî'nin tefsirinde ilahi sıfatlar bağlamında ele alınır.
Semî' (İşiten): Allah, peygamberlerine ve elçilerine iftira atanların, onları inkâr edenlerin sözlerini ve söyledikleri bâtıl iddiaları çok iyi işitmektedir.
Basîr ( Gören): Allah, kimin elçilik lütfünü ve risalet yükünü taşımaya ehil ve layık olduğunu, kimin kalbinde samimiyet bulunduğunu en ince detayına kadar görmektedir.
Zemahşerî, bu iki sıfatın ayetin sonuna konulmasını, Allah’ın ilminin ve iradesinin her şeyi kuşattığına, kimin elçiliğe seçileceğini en iyi O’nun bildiğine ve kulların eylemlerini karşılıksız bırakmayacağına bir işaret olarak değerlendirir.
EL KEŞŞAF TEFSİRİ
