“Yoksa onlar, yerden birtakım ilahlar edindiler de, onlar mı (ölüleri) diriltecekler?” (Enbiya:21)

Sizi şu yeryüzünde, Allah berisinde edindiğiniz tanrılarınız mı diriltecek? Var mı onların böyle bir güçleri? Varsa hani  onlar neyi yaratmışlar? Sizi ölümlerinizden sonra onlar mı diriltecek? Onlar mı hesaba çekecek? Yarın hesabı onlara mı ödeyeceksiniz? Cennet ve cehennem onların mı? Eğer göklerde ve yerde egemen Allah’tan başka tanrılar olsaydı göklerin ve yerin dengesi altüst olurdu. Arzuları, emirleri çatışan bu tanrılar göklerin ve yerin düzenini bozarlardı. Eğer birbirinden bağımsız ilâhlar, Rabler, yöneticiler, egemenler olsaydı bir saniye bile bu düzen devam etmezdi. Tek bir yasa var, tüm bu kâinatta geçerli. Bir tek İlâh var. Sadece Onun iradesi geçerlidir. Arşın sahibi olan Allah onların vasıflandırdıklarından münezzehtir, uzaktır.

Düzmece tanrılar edinmelerine ilişkin soru, yaptıkları tutumlarını kınama amacına yöneliktir. Bu düzmece tanrıların da topraktan ölüleri çıkarttıklarını, yani ölüleri kaldırıp can verdiklerini sözkonusu eden ifadede, bu düzmece tanrılara yönelik bir alay yatmaktadır. Çünkü gerçek bir ilahın en başta gelen sıfatı ölüleri topraktan çıkarıp diriltebilmesidir. Onların kulluk ettikleri bu düzmece tanrılar böyle bir şey yapabiliyorlar mı? Hayır. Kesinlikle yapamazlar. Bunlar hayatı yarattıklarını, yeniden hayat verme gücüne sahip olduklarını da iddia edemezler. O halde onlar ilahlığın sıfatlarından en başta gelenini kaybetmişlerdir.

FİZİLALİL KUR’AN

Ayetin Keşşâf tefsirindeki temel açıklamaları ve satır arası incelikleri şunlardır:

1. İstihza (Alay) ve İnkâr Tonu

Zemahşerî, ayetin başındaki "Em" (Yoksa...) edatı üzerinde durur. Buradaki soru sorma biçiminin gerçek bir soru olmadığını, susturma, azarlama, alay etme amacı taşıdığını belirtir.

Müşriklerin yerde buldukları taş, toprak gibi maddelerden ilahlar edinmesinin akıl dışılığını vurgulamak için ayetin, onların bu iddiasıyla alay ettiğini söyler.

2. Ayet metnindeki "âliheten mine'l-ard" (yerden birtakım ilahlar) ifadesine dair Zemahşerî şu ufuk açıcı yorumu yapar:

İlahlık makamı, yücelik ve aşkınlık gerektirir.

Ayet, müşriklerin ilahlarının "yerden" (aşağıdan, topraktan, maddeden) olduğunu vurgulayarak, bu putların ne kadar değersiz, aciz ve basit varlıklar olduğunu gözler önüne serer. Yüceler yücesi olan Allah’ın karşısına, basbayağı "yer malı" olan cansız varlıkların çıkarılmasının mantıksızlığına dikkat çeker.

3. Diriltme (En-Nüşûr) Gücü

Ayetin sonundaki "hum yunşirûn" (...onlar mı diriltecek?) kısmı için Zemahşerî kelami bir analiz yapar:

Yaratma ve Diriltme Sadece Allah'a Aittir: Bir varlığın gerçekten "ilah" olabilmesi için en zorlu mucizelerden biri olan "ölüleri diriltme" (nüşûr) gücüne sahip olması gerekir.

Müşrikler bu putların ölüleri diriltemeyeceğini çok iyi bilmektedirler. Ayet, onlara en zayıf oldukları ve asla cevap veremeyecekleri bu soruyu yönelterek, tapındıkları şeylerin ilahlıkla hiçbir bağının olmadığını kesin bir dille kanıtlar.

Özetle; Zemahşerî'ye göre Enbiyâ 21, Allah'tan başka sığınılan ve "yerden bitme" olan tüm sahte ilahların acziyetini, onların en ufak bir hayat verme (diriltme) becerisinin olmadığını dil kurallarını en üst seviyede kullanarak ispat eden dehşet verici bir retorik (hitabet) örneğidir.

EL KEŞŞAF TEFSİRİ