Evet onların dua edip yalvardıkları, kulluk ettikleri kimselerin zararları, faydasından daha çoktur. Bu insanlar kendilerine faydasından çok zararı dokunacak olanlara kulluk ederler. İşte görüyoruz, bu tür müşriklerin dua ettikleri, tapındıkları varlıkların kendilerine faydalarından çok zararları dokunmaktadır. Tanrıları onlara faydadan çok zarar getirmektedirler. Halbuki bu zavallı kullar kendilerine muhtaç olan, kendilerine zarar vermekten, kendilerini kullanmaktan başka bir şeyleri olmayan bu âcizleri bırakıp ta Rablerine kulluğa yöneliverseler onların kendilerine yapabilecekleri hiç bir şey olmadığı gibi Rableri de öteki tanrıları gibi kendilerinden, kullarından hiçbir şey istemiyor.
Çünkü Allah kullarının tümünü doyurandır, ama kullarının doyurmasına muhtaç olmayandır. Allah kullarına rızık veren, ama kimsenin rızkına muhtaç olmayandır. Allah tüm kullarını koruyan, ama kullarının korumasına muhtaç olmayandır.
Evet kullarının yaratıcısı, var edicisi olarak onlardan kulluk istiyor; üstelik Onun bizden istediği kulluk bizim menfaatimiz içindir. Bizim kulluğumuza ihtiyacı yoktur O’nun. Yeryüzünde hiç kimse kendisine kulluk etmese bu zerre kadar bile O’nun şanına halel getirmez. Ama beriki tanrılar işte görüyoruz kullarının korumasına muhtaç. Kullarının desteğini almadıkça bu tür tanrıların hiçbirisi varlığını sürdüremez. Kullarının sırtına basarak tanrılıklarını sürdürebiliyorlar.
Hem de kullarına faydadan çok zarar veriyorlar. İşte görüyoruz, duyuyoruz. Allah berisinde kim büyüklenmiş, kime dua edilmiş, kime kulluk edilmişse ondan kullarına mutlaka zarar gelmiştir.
Onlara kul köle olanlar mutlaka onun bir zararını görmüşlerdir. O zaman elbette bize muhtaç olmayan, varlığı bize bağımlı olmayan, bizden geçinmeyecek olan, bizden bir çıkarı olmayan Allah’ı bırakıp ta başkalarına dua etmemize, kulluk etmemize ne gerek var?
Ne kötü arkadaş, ne kötü yoldaştır bu sahte tanrılar? İnsanı hem Allah’tan uzaklaştıran, hem de kullarına faydasından çok zararı dokunan çok kötü yoldaştır onlar.
BASAİRUL KUR’AN
Zemahşerî'nin bu ayete dair öne çıkardığı temel izahlar şunlardır:
1- Ayetteki "Zararı Faydasından Daha Yakın" İfadesinin Anlamı
Ayet metninde ilginç bir kıyaslama kalıbı (أَقْرَبُ - daha yakın) kullanılır. Putların veya sahte ilahların hiç faydası olmadığı halde "zararı faydasından daha yakın" denmesini Zemahşerî şöyle yorumlar:
İroni ve Müşrikin İnancına Göre Konuşma: Müşrikler, putların kendilerine şefaat edeceğini ve fayda sağlayacağını umuyorlardı. Ayet, onların bu batıl beklentisine işaret ederek mantıksal bir reddiye sunar: "Farzımuhal onlarda bir fayda umuyorsanız bile, onların sebep olduğu zarar (cehennem azabı ve dünyadaki hüsran) o umduğunuz faydadan size çok daha yakındır ve kesindir."
Ahiret Yönüyle Zarar: Putların kendisi bizzat zarar vermese de, onlara tapmak kişiyi doğrudan cehenneme götürdüğü için "zararı en yakın" olan şey konumuna gelirler.
2- "Mevlâ" ve "Aşîr" Kavramları
Ayetin sonundaki لَبِئْسَ الْمَوْلٰى وَلَبِئْسَ الْعَش۪يرُ cümlesinde geçen terimler Zemahşerî tarafından şu şekilde detaylandırılır:
el-Mevlâ (المَوْلَى): Yardım eden, koruyan, sığınılan ve işleri üstlenen efendi demektir. Sıkıntı anında sığınılan ilahı temsil eder.
el-Aşîr (العَشِير): Arkadaş, dost, yakın akraba, hayatı paylaşılan yoldaş anlamındadır (aşiret kelimesiyle aynı köktendir).
Zemahşerî, insanın zor anında sığındığı "yardımcının" (mevlâ) ve hayatını adadığı "yoldaşın" (aşîr) en hayırlı ve güvenilir olması gerektiğini, ancak müşriklerin edindiği bu sahte ilahların ise olabilecek en kötü yardımcı ve en kötü yoldaş olduğunu belirtir.
EL KEŞŞAF TEFSİRİ
