Bu böyledir; çünkü Allah hakkın ta kendisidir, ölüleri O diriltir ve O’nun her şeye gücü yeter. Hac/6
Arapça metin şu üç anlama da gelebilir:
1) Allah Hakk'ı söylüyor, fakat siz öldükten sonra dirilmek mümkün değildir derken yanlış düşünüyorsunuz.
2) Allah'ın varlığı sadece bir zan değildir, bilakis gerçektir, O sadece herşeyin sebebi değil aynı zamanda en yüksek otoritedir de. Ve O tüm evreni kendi iradesi, ilmi ve hikmetine göre idare etmektedir.
3) O'nun tüm işleri Hakk'a dayanır, bu nedenle de ciddi, anlamlı ve hikmet doludur.
"Allah Hakk'ın ta kendisidir": Bunu ispatlamak için önce insanı ele alalım. İnsan hayatında geçirilen devrelerin hepsi, bunların Allah tarafından bir hikmet eseri düzenlendiklerinin apaçık delilleridir. İnsan hayatı, mükemmel bir şekilde yaratılmış olan nutfeden başlar. Bir insanın yediği yiyecekler saç, et ve kemiklere dönüşür, bir kısmı da potansiyel olarak milyonlarca insan üretebilecek meniye dönüşür.
Meninin içindeki bu milyonlarca spermden hangisinin yumurta hücresi ile birleşeceğine karar veren o hikmet sahibi ve Hakk olan Allah'tır. Bu önemsiz nesne dokuz ay içinde anne karnında yaşayan bir çocuğa dönüşür. Eğer çocuğun doğumunun devrelerini incelersek tüm bunların Hakk olan ezeli ve ebedi bir düzenleyici tarafından düzenlendiği sonucuna varırız. Çünkü onun kız mı erkek mi, kör mü değil mi vs. olacağına karar veren O'dur. Sonra o çocuğun ne kadar süre yaşayacağına karar veren de O'dur. Tüm bunlar yalnızca Allah'ın Hakk olduğunun apaçık delilidir.
TEFHİMUL KURAN
Zemahşerî’ye göre bu ayetin neye delalet ettiğini ve hangi sonuçlara bağlandığını bildirmektedir.
1- Zemahşerî, ayetin başındaki "Zâlike" (İşte bu...) kelimesinin gramer ve anlam açısından neye bağlandığını açıklar:
Bu ifade; bir önceki ayette anlatılan insanın hayret verici yaratılış safhalarına ve yeryüzünün canlanmasına işaret eder.
Anlamı şudur: "Size zikredilen bu muazzam yaratılış ve diriltme sahneleri sabit bir gerçektir ve şu sebeplere dayanmaktadır..."
2- Zemahşerî, ayetteki "el-Hak" ismini iki temel boyutta açıklar:
Sabit ve Daimî Yaratıcı: Allah'ın varlığı, ulûhiyeti, hikmeti ve sıfatları sabittir; zatında ve fiillerinde zeval yoktur. O'nun yaptığı her iş hikmete uygundur.
Vaadinde Doğru Olması: Allah "Hak" olduğu için, insanlara vaat ettiği yeniden dirilme (ba's) ve ceza/mükafat günü kaçınılmaz bir gerçektir. Gerçekleşmesi gereken şeyi mutlaka yerine getirir.
3. Ölüleri Diriltme İlkesi (Ve ennehû yuhyi’l-mevtâ)
Zemahşerî, ilk yaratılış ile ikinci yaratılış arasındaki kıyası belâgat açısından vurgular:
Yoktan var eden ve cansız toprağa bitkilerle hayat veren Kudret'in, ölmüş bedenlere tekrar hayat vermesi kaçınılmazdır.
Gözle görülen bu birinci diriltme (toprağın canlanması), gözle görülmeyen ikinci diriltmenin (kıyametteki dirilişin) en açık ve inkar edilemez kanıtıdır.
4. Sınırsız Kudret ve İllet İlişkisi (Ve ennehû 'alâ külli şey'in kadîr)
Ayetin sonundaki bu ifade, Zemahşerî'ye göre genel bir kuralın ifadesidir:
Önceki ayette sayılan harikulade olayları yapabilen bir varlığın kudretine hiçbir şey engel olamaz.
Kudreti her şeye yeten (Kadîr) bir zat için, insanı öldükten sonra tekrar diriltmek hiç de zor veya imkânsız değildir.
EL KEŞŞAF TEFSİRİ
