Allah yolunda cihad, genel bir yükümlülüktür. Düşmanla cihadı, nefisle cihadı, kötülük ve bozgunculukla cihadı, hepsini birden kapsar.
“O sizi bu görevi yapmak üzere seçti.”
Bu seçim sorumluluğu daha da arttırmaktadır. Bu görevi boş vermeye, bu sorumluluktan kaçmaya imkân bırakmıyor. Hiç kuşkusuz bu, yüce Allah’ın bu ümmete bahşettiği bir lütuftur. Bu lütfa, şükrederek, görevlerini gereği gibi yerine getirerek karşılık vermeleri gerekir.
Bu yükümlülük Allah’ın rahmeti ile kuşatılmıştır.
“Din konusunda size hiçbir zorluk yüklemedi.”
Bu dinin öngördüğü tüm yükümlülüklerde, yerine getirilmesini istediği tüm ibadetlerde, belirlediği tüm kanunlarda insanın fıtratı ve gücü gözönünde bulundurulmuştur.
Bu sistem insanlığın geçmişinin derinliğine kök salmış, sağlam bir sistemdir. Bu sistem geçmişle şimdiki zamanı birbirine bağlar.
“Atanız İbrahim’in dinidir bu.”
Bu, tevhid kaynağıdır. Halkaları Hz. İbrahim’in -selâm üzerine olsun- döneminden bu yana birbirine bağlı olarak sürüp gelmektedir. Bu bağlılık hiçbir yerde kesilmez.
FİZİLALİL KUR’AN
Râzî, bu ayetin tefsirinde şu temel başlıklar ve incelikler üzerinde durur:
1- "Allah Yolunda Gerektiği Gibi Cihad Edin.
Râzî, buradaki cihad emrinin sadece kılıçla yapılan savaştan ibaret olmadığını, nefse karşı mücadeleyi (nefsî cihad), şeytana karşı koymayı, Allah’ın dinini yaşama ve yayma yolunda var gücüyle (cehd ile) gayret etmeyi içine alan geniş bir kavram olduğunu vurgular.
"Hakkıyla Cihad": İnsanın elinden gelen en üstün gayreti göstererek, hiçbir kınayanın kınamasından korkmadan tamamen Allah’ın rızasına odaklanması demektir.
2- "O Sizi Seçti".
Seçilmişlik Onuru: Allah Teâlâ’nın bu ümmeti (Hz. Muhammed’in ümmetini) tüm ümmetler arasından seçtiğini belirtir. Bu seçilme, hem kıymetli bir lütuf hem de büyük bir sorumluluk yüklemektedir. Allah, bu ümmeti son dinin ve son peygamberin taşıyıcısı olması için ihtiyar etmiş (seçmiş), onlara imanı ve hikmeti nasip etmiştir.
3- "Din Konusunda Üzerinize Hiçbir Güçlük Yüklemedi".
Kolaylık Dini: Râzî, İslâm şeriatının önceki ümmetlere verilen bazı ağır tekliflerden (zincirleme külfetlerden, affedilmeyen bazı günah türlerinden veya ağır keffaretlerden) arındırılmış bir kolaylık dini olduğuna dikkat çeker.
Ruhsatlar: "Harac" kelimesi darlık ve sıkıntı demektir. Allah, kullarının takatini aşacak, altından kalkamayacakları hiçbir yükü dinî bir emir olarak onlara zorunlu kılmamıştır. Hastalık, yolculuk, acizlik gibi durumlarda ibadetlerin hafifletilmesi (ruhsatlar) bu ilke çerçevesindedir.
4- "Atanız İbrahim’in Dini" (مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ)
Tevhid Geleneğinin Devamı: Ayette geçen "Atanız İbrahim" ifadesi, Arapların (ve genel olarak müminlerin manevi babası sıfatıyla Hz. İbrahim’in) tevhid inancına bağlanılması gerektiğini gösterir. Hz. Muhammed’in getirdiği din, yepyeni köksüz bir din değil; Hz. İbrahim’in asıl tevhid çizgisinin, en mükemmel ve son halkası olan Muhammedî şeriatla tahkim edilmiş halidir.
5- "Size Müslümanlar Adını Veren O’dur" (هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ)
İsimlerin En Şereflisi: Allah’ın gerek önceki ilahi kitaplarda (Tevrat, İncil vb.) gerekse bu Kur'an’da bu ümmete "Müslümanlar" adını bizzat Allah’ın verdiğini ifade eder. Bu isim, kulun Allah’a tam bir teslimiyetle bağlandığını gösteren en ulvi unvandır.
6- Şahitlik Makamı (لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيْكُمْ وَتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ)
Ümmetin Adalet Misyonu: Ayetteki bu ifade, kıyamet gününde Hz. Peygamber’in kendi ümmetinin (tebliğ vazifesini yerine getirdiğine dair) şahidi olacağını, bu ümmetin de diğer ümmetlerin peygamberlerini yalanladıkları veya tebliği unuttukları hususlarda "diğer insanlara karşı şahitler" kılınacağını gösterir. Bu durum, ümmetin adalet merkezli, örnek ve önder bir konumda (vasat ümmet) olmasının tescilidir.
7- Kapanış Emri: Namaz, Zekât ve Allah’a Sarılmak
Ayetin son bölümünde (فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَاعْتَصِمُوا بِاللَّهِ), bu kadar büyük lütuflara ve şerefli bir konuma nail olan müminlerin yapması gereken pratik esaslar özetlenmiştir:
Bedenî ibadetlerin direği olan namazı dosdoğru kılmak,
Malî ibadetlerin ve toplumsal dayanışmanın temeli olan zekâtı vermek,
Her iş ve oluşta yalnız Allah’a dayanıp O’na sımsıkı sarılmak.
Râzî tefsirine göre ayet, “O sizin Mevlânızdır (sahibiniz, dostunuzdur). O ne güzel Mevlâ ve ne güzel yardımcıdır” cümlesiyle biter. Bu da kulun idareyi, korumayı ve işleri havale etmeyi yalnızca Yaratıcıya bıraktığında elde edeceği nihai huzur ve güven psikolojisini pekiştirir.
TEFSİR-İ KEBİR
HAC SURESİNİN SONU
Bu sûreyle alâkalı bu kadar söz yeter. Rabbim gereği gibi anlayıp, iman edip amel etmeyi hepimize kolay getirsin. Sübhanekallahümme ve bihamdik, eşhedü enlâ ilâhe illâ ente, estağ-firuke ve etûbü ileyk.
