Bu ayette yüce Allah’ın bu ümmet için belirlediği hayat sisteminin temel unsurları biraraya getiriliyor. Bu ümmetin yerine getirmesi zorunlu olan yükümlülükleri özetleniyor, kendisi için öngörülen mevki belirleniyor ve yüce Allah’ın dilediği sisteme uyduğu sürece geçmiş, şimdiki zaman ve geleceğe doğru uzanmış kökleri sağlamlaştırılıyor.
Önce, mü’minlerin ruku ve secde etmelerine ilişkin emirle başlıyor ayet. Bunlar namazda yeralan temel ve belirgin hareketlerdir. Namazı belirgin bir tabloya dönüştürmek için onun yerine ruku ve secde dile getiriliyor. Böylece namaz, gözle görülen bir ibadet biçimi olarak çiziliyor. Çünkü bu tür bir ifade tarzı daha etkin ve duyguları harekete geçirme bakımından daha güçlüdür.
Ardından ibâdet etmeye ilişkin genel bir emir yeralıyor. Bu ise, namazdan daha kapsamlıdır. Çünkü Allah’a ibadet etmek, bütün farzları kapsar, bunun yanında kişinin Allah’a yöneldiği her davranışı, her hareketi, her iç yönelişi içine alır. Kalp Allah’a yöneldiği zaman insanın her hareketi hayatta ibadete dönüşebilir. Hatta insanın hayatın nimetlerinden aldığı lezzetler bile en ufak bir ilgi ile insanın iyilik hanesine yazılan ibadetlere dönüşür. Bu nimetleri veren Allah’ı anmaktan ve bu hareketle O’na itaat etmeye, o’na kulluk etmeye niyet etmekten başka bir şey yapması gerekmiyor. Bunu yapmakla her şey ibadete, sevap hanesine yazılan iyiliğe dönüşür. Aslında işin özünde bir değişiklik olmuş değildir. Değişen amaç ve niyettir.
Son olarak namaz ve ibadet şeklinde somutlaşan kul ile Allah arasındaki ilişkilere değinmenin ardından insanlar arası ilişkilerde iyiliğin gözetilmesine ilişkin genel kurallar yeralıyor.
Belki kurtulurlar diye müslüman ümmete bu ilkeyi yerine getirmeleri emredilmektedir. Evet bunlar insanın kurtuluşunu sağlayan nedenlerdir. İbadet insanı Allah’a bağlar, böylece hayatı sağlam bir temele, sonuca götürücü bir yola dayanmış olur. İyilik yapmak da hayatın dengeli bir şekilde yürümesine, imân temeline ve niyetin temizliğine dayalı bir toplumsallığa, hayatın biçimlenmesine kaynaklık eder.
Felaha kavuşmanın yolu budur, fakat bu ibadetleri yaptıktan ve salih ameller işledikten sonra bile kişi kendini yeterli görmemeli veya Allah'a ibadet edip salih amel işlediği için mutlaka felaha kavuşacağını düşünerek gurura kapılmamalıdır. O, sadece Allah'ın, lütfu ile ibadetlerini kabul edeceğini ve kendisine ebedî kurtuluşu bahşedeceğini ümit edip beklemelidir.
İmam Şafiî, Ahmed bin Hanbel, Abdullah bin Mübarek ve İshak bin Rahavayh Hacc Suresi'ndeki bu ayette secde yapılması gerektiği görüşündedirler. Fakat İmam Ebu Hanife, İmam Malik, Hasan Basri, Said ibn'ül-Müseyyeb, Said bin Cübeyr, İbrahim en-Nahâî ve Süfyan-ı Sevrî ayrı görüştedirler.
FİZİLALİL KUR’AN
Zemahşerî’nin bu ayete dair değerlendirmeleri ve öne çıkardığı temel hususlar şunlardır:
1- İbadetlerde Sıralama ve Belâgat
Ayetin başında yer alan "Rükû edin, secde edin" emirleriyle doğrudan namaza dikkat çekilir. Zemahşerî, namazın bütün rükünleri içinde özellikle rükû ve secdenin zikredilmesinin belâgat açısından derin bir hikmeti olduğunu belirtir:
Rükû ve secde, ibadetlerin en huşu dolu, Allah karşısında benliğin bütünüyle sıfırlandığı, tevazu ve teslimiyetin en üst düzeyde sergilendiği fiziksel duruşlardır.
Ayet sırasıyla önce özel olanı (rükû ve secde), ardından genel olanı ("Rabbinize ibadet edin"), en sonda ise kapsamı daha da genişleterek her türlü iyiliği ("hayır işleyin") zikretmiştir. Bu dizilim, kulun Allah ile olan bağını önce en özgün ibadetle (namazla) kurmasını, ardından tüm hayatını kapsayacak bir kulluk bilincine yaymasını ve nihayetinde toplumsal/şahsî her türlü iyilikle bunu taçlandırmasını ifade eder.
2- Zemahşerî, ayetteki "ve hayır işleyin" emrinin çok geniş bir çerçeveye sahip olduğunu vurgular. Buradaki "hayır" kelimesi belirli bir amelle sınırlandırılmamıştır; aksine akla gelen her türlü güzel işi, ahlaki erdemleri, akrabalık bağlarını gözetmeyi, insanlara faydalı olmayı ve itaati içerir. Müfessir, bu ifadenin müminlerin hayatını pasif bir ibadet anlayışından çıkarıp aktif, üretken ve sürekli iyilik üreten bir karakter kazandırmayı hedeflediğine işaret eder.
3- Kurtuluşun (Felâhın) Şarta Bağlanması
Buradaki lealle (umشود/şayet/ümit ki) edatı, kelamî bağlamda kullar açısından kesinlik ifade etmese de, Allah'ın vadinin kesinliğini belirtir.
Zemahşerî’ye göre felaha (ebedî kurtuluşa ve cennete) ulaşmak, ancak yukarıda sayılan ibadetlerin (namaz, genel kulluk) ve salih amellerin yerine getirilmesine bağlanmıştır. Başarı ve kurtuluş, bedbin bir bekleyişle değil, bu emirlerin hakkıyla ifa edilmesine bağlı bir neticedir.
4- Müminlere Doğrudan Hitabın Anlamı
Zemahşerî, Hac Suresi’nin genel akışı içinde surenin sonuna doğru inen bu ayetle müminlere yeniden ve doğrudan "Ey iman edenler!" diye seslenilmesini, onlara bir tür "görev özeti ve azık" sunulması olarak değerlendirir. Surenin önceki bölümlerinde geçen mücadeleler, hac ibadetinin mahiyeti, tevhid ve şirk karşıtlığı gibi büyük temalardan sonra, müminlerin günlük pratiklerinde bu temel ilkelerden kopmamaları ve istikametlerini korumaları için bu hatırlatmanın hayati bir önemi bulunduğunu ifade eder.
EL KEŞŞAF TEFSİRİ
