Hama Kasabı Rifaat Esed Kimdir?

Redhwan Al-khutabi / Fokus+

Rifaat Esed 88 yaşında hayatını kaybetti ve ardında kanlı bir miras bıraktı. 

Esed, Suriye’nin yakın tarihinde en korkunç katliamlardan biriyle anılan bir isim olarak hafızalara kazındı. 

Sıradan bir güvenlik yetkilisi değildi; Esed rejiminin en sert dönemlerinde sistemin temel direklerinden biri oldu ve mutlak güçle yönetme anlayışının simgesi haline geldi.

Aile devletinde gölgelerin adamı

Rifaat Ali Süleyman Esed, 1937 yılında Esed ailesinin merkezi sayılan Kardaha’da doğdu. Aile bağları ve sadakat ilişkileri içinde büyüdü; bu yapı, ilerleyen yıllarda Suriye’deki iktidar düzeninin temelini oluşturdu. 

Ağabeyi Hafız Esed’ın 1970’te “Düzeltme Hareketi”yle iktidara gelmesiyle birlikte Rifaat, kısa sürede sahadaki en güçlü isimlerden biri haline geldi. Kurduğu ve komuta ettiği Savunma Tugayları, fiilen hiçbir kurumsal denetime tabi olmayan, rejimin vurucu gücüydü.

Bu güçle Rifaat yalnızca emir uygulayan bir figür olmadı; güvenlik politikalarının şekillenmesinde söz sahibi oldu ve aile iktidarının sistematik baskıyla pekiştirilmesinde doğrudan rol aldı.

Hama katliamı 

Rifaat Esed’ın nüfuzu, Şubat 1982’de zirveye ulaştı. Savunma Tugayları’nın başında, Müslüman Kardeşler isyanını bastırmak gerekçesiyle Hama’ya yönelik askeri harekatı yönetti. 27 gün boyunca kent yoğun bombardımana maruz kaldı; rastgele infazlar, toplu tutuklamalar yaşandı, mahallelerin tamamı yerle bir edildi.

Resmi bir can kaybı açıklanmadı. Ancak insan hakları örgütlerinin tahminleri 10 bin ile 40 bin arasında değişti; ölenlerin büyük bölümü sivildi. O günden sonra “Hama Kasabı” lakabı Rifaat Esed’la özdeşleşti ve adı, şiddetin sınır tanımadığı bir yönetim döneminin simgesi oldu.

Hırsın bedeli

Hafız Esed’ın 1983’te hastalanmasının ardından Rifaat, gücünün sınırlarını zorlamaya başladı. Olası halef olarak öne çıktı; askeri üniformasıyla fotoğrafları Şam sokaklarında yayıldı, birlikleri başkentin kritik noktalarında konuşlandı.

1984’te “yumuşak darbe” olarak yorumlanan bu hamle, Hafız Esed’ın toparlanmasıyla boşa düştü. Güç dengeleri yeniden kuruldu ve Rifaat ülke dışına çıkarıldı. Böylece uzun sürgün yılları başladı.

Zenginlik, Avrupa ve kara dosyalar

Rifaat Esed, sürgünde İsviçre, Fransa ve İspanya arasında yaşadı. On yıllar içinde lüks gayrimenkuller ve yatırımlardan oluşan, değeri onlarca milyon avroyu bulan bir servet edindi. Ancak bu servet, Avrupa yargısının da kapısını araladı.

Fransa’da 2022 yılında yaklaşık 90 milyon avroluk haksız kazanç sağlamak suçundan mahkum edildi; dört yıl hapis cezasına çarptırıldı ve mal varlığına el konuldu. Öte yandan İsviçre’de savcılık, Hama olayları nedeniyle savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar kapsamında soruşturma yürüttü. Ancak Esed’ın ölümü, bu dosyada yargılamanın önünü kapattı.

Etkisiz bir dönüş ve son kaçış

2021’de Rifaat Esed, Fransa’daki cezanın infazından korunması amacıyla “aile içi uzlaşı” olarak nitelendirilen bir düzenlemeyle Suriye’ye döndü. Rejim figürleriyle birlikte çekilen aile fotoğrafları, iç hesaplaşmanın kapandığı mesajını vermeyi amaçladı.

Ancak bu dönüş kalıcı olmadı. Beşşar Esed yönetiminin Aralık 2024’te devrilmesinin ardından Rifaat ülkeyi yeniden terk etti; Lübnan üzerinden Birleşik Arap Emirlikleri’ne geçti ve hayatını orada kaybetti.

Beden öldü, suçu kaldı

Rifaat Esed, binlerce kurbanın hesabını kamuoyu önünde vermeden, tanıklıkları dinlemeden ve hafızayla yüzleşmeden öldü. Pek çok Suriyeli için ölümü, adalet adına kaçırılmış bir fırsat anlamına geliyor.

Buna karşın dosyası kapanmadı. Rifaat Esed’ın adı, Suriye’nin yakın tarihinde örgütlü baskının ve cezasız bırakılan katliamların en belirgin simgelerinden biri olarak kalmaya devam edecek.