“Her nefis ölümü tadacaktır. Biz sizi, şerle de, hayırla da deneyerek imtihan etmekteyiz ve siz bize döndürüleceksiniz.” (Enbiya: 35)
“Her canlı, ölümü tadacaktır.”
Hayata egemen olan bir yasadır bu. Bu hiçbir canlıyı dışarda bırakmayan genel bir kuraldır. Canlıların zorunlu olarak tadacakları bu olayı hesaba katarak davranmaları gereklidir?
Hiç kuşkusuz ölüm her canlının sonudur. Yeryüzünde gerçekleşen kısa yolculuğun son durağıdır. Ve herkes Allah’a dönecektir. Yolculuk esnasında insanın başına gelen iyi, kötü olaylara gelince, bunlar fitne ve sınama amaçlı şeylerdir:
“Nasıl davranacağınızı görelim diye sizi hem kötülükle ve hem de iyilikle sınavdan geçiririz.”
Kötülükle sınamak anlaşılır bir şeydir. Sınanan kişinin dayanma gücünü, sıkıntı anında sabretmesini Rabb’ine bağlılığının derecesini, O’nun rahmetine olan ümidinin boyutunu ortaya çıkarma amacına yöneliktir. İyilikle sınamaya gelince:
Kötülükle sınanmaya katlanan çok olur ama, iyilikle sınanmanın zorluklarınà dayanan çok az kimse vardır.
Zorlukla sınama büyüklük duygusunu harekete geçirir. Direnci arttırır, sinirleri güçlendirir, insanın bütün gücünü geleceğin zorluklarına ve ona karşı koymaya hazırlar.
Ama rahatlık, sinirleri gevşetir, onları uyuşturur, uyanma ve direnme yeteneğini kaybettirir.
Bunun için birçokları sıkıntılı aşamaları başarıyla geçtikleri halde, biraz rahatlığa kavuşunca imtihana yenik düşerler. Bu, insanların temel özelliğidir. Yüce Allah’ın koruduğu kimseler hariç… Onlar hakkında Allah’ın peygamberi şöyle buyurmaktadır:
“Mü’minin işleri hayret vericidir. Çünkü her işi iyiliktir onun. Ve mü’minden başkası da böyle değildir. Mü’min bolluğa erişecek olursa, şükreder bu onun için iyiliktir. Bir sıkıntıya düşecek olursa sabreder, bu da onun için iyiliktir.” (Müslim, Zühd ve Rekaik bölümünde rivayet eder.) Ama sayları çok azdır bunların.
Kişinin iyilikle sınanırken kötülükle sınandığı zamandan daha çok uyanık olması gerekir. Her iki durumda da başarılı olmanın garantisi Allah’a bağlılıktır.
FİZİLALİL KUR’AN
Zemahşerî bu ayeti tefsir ederken şu ana başlıklar öne çıkar:
1. "Her Nefis Ölümü Tadacaktır"
Zemahşerî, ayetin başındaki bu genel kuralı, insan psikolojisi ve kaçınılmazlık üzerinden ele alır. Ona göre:
Müşriklerin veya inkârcıların, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) vefat beklentisiyle avunmaları bu ayetle tamamen boşa çıkarılmıştır.
Ölümün bir "tatma" (zâikatü) fiiliyle anlatılması, onun her canlı için kaçınılmaz bir deneyim olduğunu, acısının ve hakikatinin istisnasız her nefis tarafından bizzat hissedileceğini vurgular.
2. Hayır ve Şerle İmtihan (Fitne)
Ayetin en önemli kısımlarından biri olan "Sizi bir imtihan olarak hayırla da şerle de deniyoruz" (وَنَبْلُوكُم بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً) ifadesini Zemahşerî, "adalet" ve "insan iradesi" açısından şöyle açıklar:
Fitne (Deneme) Kavramı: Buradaki "fitne", kulun samimiyetini, sabrını ve şükrünü ortaya çıkarmak için yapılan bir sınamadır. Allah kulun ne yapacağını ezzelen bilir; buradaki sınama, kulun hak ettiği mükafat veya cezaya kendi amelleriyle zemin hazırlaması içindir.
Şer ile İmtihan: Fakirlik, hastalık, zorluklar ve musibetlerdir. Kuldan beklenen, bu durum karşısında sabretmek ve isyan etmemektir.
Hayır ile İmtihan: Sağlık, zenginlik, genişlik ve nimetlerdir. Zemahşerî’ye göre hayırla imtihan edilmek, şerle imtihan edilmekten bazen daha zordur. Çünkü kuldan beklenen, bu nimetler karşısında azmamak, şükretmek ve nimetin hakkını vermektir.
Zıtların Dengesi: Kul, dünya hayatında bu iki kutup arasında sürekli evrilir. Allah kula taşıyamayacağı yükü yüklemez; hem hayır hem de şer durumunda kulun iradesini doğru kullanma potansiyeli mevcuttur.
3. "Ancak Bize Döndürüleceksiniz"
Ayetin sonundaki "Ve ileynâ turceûn" kısmı, imtihanın nihayet bulacağı ve sonuçların açıklanacağı mutlak mahkemeyi hatırlatır:
Zemahşerî, buradaki yönelme vurgusuna (ve ileynâ - ancak bize) dikkat çeker. Dönüşün yalnızca Allah'a olacağını belirtmek, kaçacak hiçbir yerin olmadığını ihtar eder.
Bu dönüş, sabredenlerin mükafatını tam olarak alacağı, şükretmeyip azanların veya sabretmeyip isyan edenlerin ise cezalandırılacağı adalet gününün habercisidir.
EL KEŞŞAF TEFSİRİ