İngiltere merkezli Middle East Eye internet sitesi, Japon otomotiv şirketi Toyota'nın, işgal rejiminin kendisine ait forkliftleri askerî amaçlarla kullandığına ilişkin bir soruşturma başlattığını bildirdi. Soruşturmada, söz konusu araçların sözleşmede yer alan "yalnızca sivil amaçlarla kullanım" şartının ihlal edilerek kullanıldığına ilişkin görüntü ve belgeler ortaya çıkarıldı.
Sebastian Shehadi tarafından hazırlanan habere göre Middle East Eye, Toyota marka forkliftlerin işgal rejiminin silah ve mühimmat depolarında, ön cephedeki askerî birliklerin ikmal hatlarında ve işgal ordusunun lojistik birimlerine ait tesislerde kullanıldığını gösteren fotoğraf ve videolara ulaştı.
Soruşturmada, Toyota ile işgal rejiminin Savunma Bakanlığı arasında 2024 yılında imzalanan ve daha önce kamuoyuna açıklanmayan 158 milyon İsrail şekeli (49,8 milyon dolar) değerindeki forklift tedarik sözleşmesinin ayrıntıları da ortaya çıkarıldı. Sözleşme, Gazze'deki soykırım savaşının başlamasından bir yıl sonra imzalandı.
Toyota, araçlarının askerî kullanım amacıyla tasarlanmadığını savunuyor. Şirket, Middle East Eye'ın sözleşmeye ilişkin sorularına verdiği yanıtta, hem işgal rejiminin Savunma Bakanlığı hem de ülkedeki resmî distribütörüyle ürün ve teknolojilerinin yalnızca sivil amaçlarla kullanılmasını güvence altına alan sözleşmesel yükümlülükleri bulunduğunu belirtti.
Middle East Eye'ın daha sonra işgal ordusunun resmî sosyal medya hesaplarında yayımlanan görüntüleri paylaşması üzerine Toyota, forkliftlerin kullanıldığı alanlara ilişkin inceleme başlattığını ve sözleşme şartlarının ihlal edilip edilmediğini araştırdığını açıkladı.
Söz konusu görüntüler arasında işgal rejiminin kuzeyindeki bir füze ve mühimmat deposunda, lojistik ve ikmal birliklerine bağlı bir eğitim üssünde ve bir mühimmat fabrikasında Toyota forkliftlerinin kullanıldığını gösteren kayıtlar bulunuyor.
Toyota, forkliftleri Toyota Industries bünyesinde üretiyor. Şirketin bölgesel iştirakleri arasında ABD merkezli Toyota Material Handling de bulunuyor. Toyota Industries, Toyota Motor'dan ayrı bir şirket olmakla birlikte Toyota Motor, bu şirketin hisselerinin yaklaşık dörtte birine sahip.
Toyota Material Handling sözcüsü, Middle East Eye'a yaptığı açıklamada, üreticilerin satış sonrasında aracı satın alıp başka kişilere satan aracıların faaliyetlerini takip etmesinin mümkün olmadığını belirterek şu ifadeleri kullandı:
"Bu fotoğraf ve videoları inceliyor, kullanım anlaşmalarımızın ihlal edilip edilmediğini araştırıyoruz."
Şirket açıklamasında ayrıca, forkliftlerin izinsiz veya uygunsuz kullanımını önlemek amacıyla gerektiğinde gerekli adımların atılacağı belirtildi.
"Toyota'nın işgal rejimine satışları durdurması gündeme gelebilir"
Silah sanayisi uzmanları, soruşturmanın ardından Toyota'nın işgal rejimine yönelik satışlarını askıya almasının gündeme gelebileceğini belirtti.
Uzmanlar, işgal güçlerinin savaş suçları işlediğine yönelik suçlamaların giderek arttığı bir dönemde Toyota'nın ekipmanlarının askerî amaçlarla kullanılmayacağına ilişkin işgal rejiminin güvencelerini başlangıçta kabul etmesinin, şirketin denetim ve inceleme mekanizmalarına ilişkin ciddi soru işaretleri doğurduğunu ifade etti.
ABD merkezli Quaker kuruluşu American Friends Service Committee'nin stratejik araştırmalar koordinatörü Noam Perry, Middle East Eye'a yaptığı açıklamada, şirketlerin ilk satışın ardından ürünlerini takip etmesinin beklenemeyeceğini ancak milyonlarca dolarlık doğrudan bir savunma bakanlığı sözleşmesinin çok daha kapsamlı inceleme gerektirdiğini söyledi.
Perry, işgal rejiminin Savunma Bakanlığı'na doğrudan teslim edilen ve savaş suçları işlemekle suçlanan bir orduya sağlanan bu büyüklükteki tedarikin, forkliftlerin hangi amaçlarla kullanılacağına ilişkin ciddi soruları beraberinde getirmesi gerektiğini vurguladı.
İşgal rejiminin Savunma Bakanlığı ise konuya ilişkin yorum yapmayı reddetti.
158 milyon şekellik sözleşme daha önce açıklanmamıştı
Toyota'nın işgal rejimine forklift satışına ilişkin bilgiler, Maliye Bakanlığı Genel Muhasebe Dairesi tarafından Mart 2025'te gizlice yayımlanan 2024 bütçe raporunda ortaya çıktı.
Daha önce kamuoyuna açıklanmayan raporda, Savunma Bakanlığı'nın o yıl gerçekleştirdiği en büyük satın alma yükümlülükleri sıralandı.
"Forklift satın alımı" başlıklı bölümde, Toyota ile 2024 yılında başlayan ve yaklaşık 158 milyon İsrail şekeli değerindeki ağır forklift tedarik sözleşmesine yer verildi.
Middle East Eye, sözleşmenin imzalandığı dönemde ne işgal rejiminin Savunma Bakanlığı ne de Toyota tarafından kamuoyuna duyurulduğuna ilişkin herhangi bir kanıt bulabildi.
Satın alınan araçların sayısına ilişkin bilgi bulunmuyor. Ancak ağır hizmet tipi yeni forkliftlerin kaldırma kapasitesine bağlı olarak 80 bin dolar veya daha yüksek fiyatlara ulaşabildiği belirtiliyor. Bu nedenle sözleşmenin yüzlerce aracı kapsıyor olabileceği değerlendiriliyor.
Söz konusu satın alma, raporun askerî harcamalara ayrılan "kara platformları" başlıklı bölümünde yer aldı. Bu bölümde ayrıca işgal rejiminin zırhlı araç üreticisi Plasan Sasa ile imzaladığı 174 milyon şekellik sözleşme ve ABD ordusundan zırhlı iş makineleri satın alınmasına yönelik 120 milyon şekellik anlaşma da bulunuyor.
Toyota Material Handling sözcüsü, şirketin forkliftlerinin askerî amaçlarla kullanılmak üzere tasarlanmadığını yineledi.
Sözcü, "Toyota Material Handling forkliftleri depolarda yüklerin, limanlarda ise kargoların taşınması gibi sivil amaçlarla kullanılmak üzere tasarlanmıştır. Ekipmanlarımızın başka herhangi bir amaçla kullanılmasını istemiyor veya desteklemiyoruz" dedi.
Şirket, işgal rejimindeki distribütörü ve Savunma Bakanlığı ile ürünlerinin yalnızca sivil amaçlarla kullanılmasını öngören sözleşmesel yükümlülükleri bulunduğunu da kaydetti.
İşgal rejimindeki Toyota distribütörü Union Industrial Vehicle Limited ise konuya ilişkin yorum taleplerine yanıt vermedi.
İşgal ordusunun sosyal medya hesapları askerî kullanımı ortaya koydu
Middle East Eye, American Friends Service Committee'den Noam Perry'nin yardımıyla işgal ordusunun resmî sosyal medya hesaplarını inceleyerek Toyota marka forkliftlerin askerî görevlerde kullanıldığını gösteren çok sayıda görüntüye ulaştı.
İşgal ordusunun Teknoloji ve Bakım Birlikleri'ne ait Instagram hesabında 7 Temmuz'da yayımlanan fotoğraflardan birinde, üzerinde mühimmat bulunduğu anlaşılan bir paleti taşıyan Toyota marka forklift görülüyor.
Fotoğrafa eşlik eden açıklamada, "Kuzey Bölgesi Füze ve Mühimmat Merkezi'nin yoğun çalışmalarından kısa anlar" ifadeleri kullanıldı.
Aynı paylaşımda yer alan diğer fotoğraflarda ise 155 milimetrelik top mermileriyle dolu paletler görülüyor. Görüntülerin, işgal rejiminin kuzeyindeki Ramat David Hava Üssü'nde çekilmiş olabileceği değerlendiriliyor.
İşgal ordusu, haziran ayında yedek askerler için düzenlediği "Takdir Ayı" kampanyası kapsamında Instagram ve Facebook hesaplarında askerlerin fotoğraflarını yayımladı. Fotoğraflarda, askerî operasyonlardan sorumlu yedek bir binbaşının Toyota marka forklift kullandığı da görüldü.
İşgal ordusu, Ekim 2023'te Gazze'ye yönelik savaşın başlangıcındaki genel seferberlik sürecinde de forkliftlerin askerî operasyonlara sağladığı katkıya dikkat çekmişti.
Savaşın başlamasından iki gün sonra, 9 Ekim'de işgal ordusunun resmî Instagram hesabında, yeni göreve çağrılan 360 bin yedek askerin donatılması çalışmalarına ilişkin fotoğraflar yayımlandı.
Bu fotoğraflardan birinde, askerî plakalı Toyota marka bir forkliftin, içerisinde asker kaskları bulunduğu anlaşılan bir konteyneri taşıdığı görülüyor.
Paylaşımda, "Yeterli ekipmanımız var, her şey ulaşacak" ifadeleri kullanıldı. Açıklamaya göre söz konusu ekipmanlar arasında 79 bin kişisel koruyucu donanım seti, kask ve koruyucu yelekler de bulunuyordu.
Mühimmat fabrikasında Toyota imzası
Middle East Eye'ın soruşturmasında, işgal rejiminin Savunma Bakanlığı tarafından yayımlanan ve Toyota forkliftlerinin savaş faaliyetlerine nasıl katkı sağladığını gösteren başka bir görüntüye de ulaşıldı.
İşgal rejiminin Savunma Bakanlığı, Ocak 2024'te YouTube kanalında "İsrail yapımı mermiler nasıl üretiliyor?" başlıklı bir video yayımladı.
Videoda, işgal rejiminin en büyük savunma sanayisi şirketi Elbit Systems'e ait tank ve top mermisi üretim hattı gösteriliyor. Bakanlık, üretim hattının 7 Ekim'den bu yana kesintisiz çalıştığını ve cephedeki birliklere büyük miktarlarda mühimmat sağladığını belirtti.
Videonun 31'inci saniyesinde, fabrikanın zeminine dağılmış boş mermi kovanlarının arasında turuncu renkli bir forklift görülüyor. Aracın yanında koruyucu kask takan bir Elbit çalışanı bulunurken forkliftin karşı ağırlık bölümünde Toyota markası açıkça seçiliyor.
Middle East Eye'ın ulaştığı bilgilere göre Toyota, görüntülerdeki forkliftin kimliğini tespit etti. Şirket kayıtları, aracın Elbit Systems'e değil, dört yıl önce İsrail'deki distribütörü aracılığıyla sivil lojistik ve depolama alanında faaliyet gösteren bir şirkete satıldığını ortaya koydu.
Ayrıca Ocak 2023'te işgal hava kuvvetlerinin internet sitesinde yayımlanan bir haberde, Toyota marka başka bir forkliftin Nevatim Hava Üssü'nde kullanıldığını gösteren fotoğraf da yer aldı. Söz konusu üs, işgal hava kuvvetlerinin ağır nakliye uçaklarının konuşlandığı merkezlerden biri olarak biliniyor.
"Şirket, askerî kullanım riskini önceden değerlendirmeliydi"
İşgal rejiminin Savunma Bakanlığı bünyesinde sivillere yönelik hizmetlerden sorumlu birimleri de bulunuyor. Bu birimler arasında yaralı gazilerin rehabilitasyonu ve bakımı ile hayatını kaybeden askerlerin ailelerine yönelik hizmetler yer alıyor.
Ancak forkliftlerin bu birimlerdeki kullanımının sınırlı olduğu değerlendiriliyor. Bu nedenle Toyota ile yapılan sözleşmede yer alan "yalnızca sivil amaçlarla kullanım" şartı, American Friends Service Committee bünyesinde şirketlerin işgal faaliyetlerine katılımını belgeleyen araştırma projesini yöneten Noam Perry tarafından sorgulandı.
Perry, Middle East Eye'a yaptığı açıklamada şu ifadeleri kullandı:
"Toyota, işgal rejiminin Savunma Bakanlığı ile doğrudan sözleşme yapmışken ürünlerinin yalnızca sivil amaçlarla kullanılmasını bekleyemez."
Perry, gerekli inceleme süreçleri ciddiyetle yürütülmüş olsaydı, aktif bir çatışma bölgesinde bulunan bir ordunun bakanlığıyla yapılan sözleşmenin çok daha kapsamlı bir denetimi zorunlu kılacağını belirtti.
Perry ayrıca, sözleşmede "sivil kullanım" ifadesiyle ne kastedilmiş olursa olsun, asıl yükümlülüğün makinelerin sahada fiilen nasıl kullanıldığını belirlemek olduğunu vurguladı.
Silah Ticaretiyle Mücadele Kampanyası'nda uluslararası silah ticareti araştırmacısı Samuel Perlo-Freeman da bu sorumluluğun satıcı şirkete ait olduğunu belirtti.
Perlo-Freeman, Toyota'nın ekipmanların kullanımına ilişkin işgal rejiminin güvencelerini sorgulamadan kabul edemeyeceğini, ürünlerinin hukuka aykırı faaliyetlerde doğrudan kullanılmadığını doğrulamak zorunda olduğunu söyledi.
Perlo-Freeman, "İşgal ordusuna yapılan her türlü ekipman satışı, kullanım amacı ne olursa olsun, işgal ordusunun faaliyetlerine destek anlamına gelir. İşgal ordusuyla etik bir ticari ilişki kurulması mümkün değildir" değerlendirmesinde bulundu.
Batı Şeria'daki işgal altındaki yerleşimlere yönelik yaptırım ihtimaline de dikkat çeken Perlo-Freeman, sivil şirketlerin ürünlerinin işgal altındaki Filistin topraklarında nasıl kullanıldığı konusunda çok daha dikkatli olması gerektiğini ifade etti.
