Yeni Şafak / Abdullah Muradoğlu
ABD ve Çin “Thukydides Tuzağı”nı aşabilecekler mi?
Pekin’de ABD Başkanı Donald Trump’la görüşen Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ABD ve Çin arasındaki gerilimli ilişkilerle ilgili olarak “Çin ve ABD sözde ‘Thukydides Tuzağı’nı aşarak büyük güç ilişkileri için yeni bir model oluşturabilir mi?” diye bir cümle sarf etmiş.
Atina’lı General Thukydides, Milattan Önce 431 ile 404 yılları arasında “Atina” ve “Sparta” arasında 27 yıl süren hegemonya savaşlarının(Peloponez Savaşları) ilk elden anlatıcısıdır. Uluslararası ilişkilerde “Gerçekçilik” ekolünün atası olarak kabul edilen Thukydides’e göre “Peloponez Savaşları”nın asıl sebebi Atina’nın yükselişinin Sparta’da uyandırdığı korkudur.
Yüzlerce kent devletinden oluşan Antik Yunan dünyasında hegemonik karasal bir güç olan Sparta, Atina’nın bir deniz imparatorluğu olarak yükselişini statükoyu değiştirecek bir tehdit olarak görmüştü. Amerikalı bazı tarihçiler bu ikili rekabeti ilkin “Prusya-İngiltere”, “ABD-Sovyetler Birliği” ve şimdiyse ABD ve Çin arasındaki rekabet için kıstas olarak kullanıyorlar.
“Thukydides Tuzağı” kavramını ilk ortaya atansa Harvard Üniversitesi’nden siyaset bilimci Prof. Graham Allison olmuştur. Allison, Thukydides’in tek bir cümlesinden hareket ederek hegemonik güçler arasındaki rekabeti ya da “güç geçişleri”ni “Thukydides Tuzağı” olarak teorileştirdi. Allison’ın dikkate alınmasını gerektiren bir özelliğiyle birçok Amerikan başkanına ve Savunma Bakanına “savunma politikaları” konusunda danışmanlık yapmış olmasıdır.
Allison “Thukydides Tuzağı”nı 2012’de “Financial Times” gazetesinde “Pasifik’te Thukydides’in tuzağı devreye girdi/Graham Allison, Çin ve Amerika’nın günümüzün Atina ve Sparta’sı olduğunu söylüyor” başlıklı yazıyla gündeme taşıdı. 2017’de yayınlanan “Savaşa Doğru Giden Kader: Amerika ve Çin Tukidides Tuzağından Kurtulabilecek mi?” kitabındaysa Allison son 500 yıl içinde gerçekleşen 16 vakadan 12’sinin savaşla sonuçlandığını anlatıyor.
Çin’li siyaset bilimcilerse bu tuzaktan “sözde Thukydides Tuzağı” diye bahsediyorlar. Allison’a göre Çin›in hızlı yükselişi bir Çin-Amerikan savaşına yol açabilecek yapısal koşulları oluşturuyor. Bazı Amerikalı siyaset bilimcilerse Allison’ın Çin Komünist Partisi’ne ABD’ye karşı güçlü bir argüman sağladığını savunuyorlar. Bu yazarlara göre tuzak teorisi ABD’yi Çin’in ekonomik yükselişini durdurmaya çalışan kötücül bir güç olarak tasvir edilmesine yarıyor.
Aslında Allison,”Thukydides Tuzağı”nın her halükarda savaşı kaçınılmaz kıldığını iddia etmiyor. Allison Çin ve Amerikan liderlerinin antik Yunanistan’daki veya 20. yüzyıl başındaki Avrupa’daki öncüllerinden daha iyi bir performans göstermedikleri takdirde bu liderlerin iki ülkeyi mahvetmiş bir savaşın sorumluları olarak hatırlanacakları uyarısında da bulunuyor.
Şi Cinping Kasım 2013te Los Angeles merkezli küreselci “Berggruen Enstitüsü” bünyesindeki 21. Yüzyıl Konseyi’nin Pekin’de düzenlediği “Çin’i Anlamak” temalı konferansta “Thukydides Tuzağı”ndan söz ediyordu. Sparta ve Atina’ya atıfta bulunan Cinping, “Hepimiz Thukydides tuzağı’ndan kaçınmak için birlikte çalışmalıyız - bu tuzak, yükselen bir güç ile yerleşik güçler arasında ya da yerleşik güçlerin kendi aralarında ortaya çıkan yıkıcı gerilimlerdir” diyordu.
Cinping Eylül 2015’de ABD ziyaretinde Seattle’da iş adamlarıyla yaptığı bir toplantıda ise ABD ile karşılıklı saygı ve kazan-kazan işbirliğine dayalı yeni bir büyük ülke ilişkisi modeli oluşturmanın Çin dış politikasının önceliği olduğunu belirterek şöyle devam ediyordu:
“Söylentilerin, paranoyanın veya kendi kendimize yüklediğimiz önyargıların kurbanı olmamak için yargılarımızı kesinlikle gerçeklere dayandırmalıyız. Dünyada sözde Thucydides Tuzağı diye bir şey yoktur. Ancak büyük ülkeler stratejik hesaplama hatalarını tekrar tekrar yaparlarsa, kendileri için böyle tuzaklar yaratabilirler.”
Graham Allison Mart 2024’te Pekin’de Şi Cinping ile de görüştü. O sırada Pekin’deki “Çin ve Küreselleşme Merkezi›nde (CCG),” bu merkezin Başkanı Dr Henry Huiyao Wang’ın neşrettiği “Thukydides Tuzağından Kurtulmak: Graham Allison ile Çin-ABD İlişkileri Üzerine Söyleşi” başlıklı kitap hakkında bir müzakere gerçekleşmişti. Allison ve Wang bu etkinlikte ABD ve Çin’in “Thukydides Tuzağı”nı aşmaları için neler yapmaları gerektiğini tartışmışlardı.
Yazının başında yer verdiğimiz açıklamasına göre Şi Cinping bu tuzağı aşmak konusunda çok daha istekli görünüyor. ABD ise Trump’tan ibaret değil. ABD’deki iki partili Çin şahinleri Çin’e karşı çok daha sert politikalar izlenmesi gerektiği konusunda bir hayli ısrarlı görünüyorlar.