Bir zaman biz Meleklere: "Âdem´e secde edin." demiştik. Bunun üzerine Melekler secde etti. İblis hariç. O diretti. (Taha: 116)
Hz. Âdem ve İblis kıssası. Kur´an-ı Kerirn´in çeşitli surelerinde farklı yönleriyle zikredilmiştir. Mesela, Bakara, A´raf, Kehf, Sa´d ve diğer surelerde mevcuttur. Bu surede de zikredilmektedir. İblis´in, Hz. Âdem´i kıskanmasından dolayı gurura kapılıp ona saygı secdesinde bulunmadığı beyan edilmekte ve bundan sonra gelen âyetlerde de Şeytanın, Hz. Âdem´e nasıl vesvese vererek onu cennetten çıkardığı bildirilmektedir.
Hatırlayın, hani Biz meleklere Adem’e secde edin demiştik. Adem’in misyonuna boyun eğin. İblis hariç hepsi secde etmişti, İblis secdeden çekinip geri durdu. İşte hayatın başlangıcı, kavganın başlangıcı, sen ve şeytan. Tüm melekler Rabbimizin bu secde emrini yerine getirirken İblis secde etmedi. Tabii iblis melek değildi, O farklı bir yaratılıştaydı. Nitekim ilerde gelecek Onun bu farklı yaratılışı rolünü de değiştirecektir. Rabbimizin emirlerinden, Rabbimize kulluktan yüz çevirecek, Rabbimize karşı savaş açanlardan olacaktır.
Adem’e secde etmeyecek, Adem’in yaratılış gerçeğini kabul etmeyecek, Adem’in şahsında Rabbimizin imtihanını kaybedecek, kulluktan çıkacak, Allah’a isyan bayrağını çekecek, Rabbimizin rahmetinden kovulacak ve atamız Adem’i ve kıyâmete kadar Onun çocuklarını saptırma iznini alacak, Rabbimiz kendisine kıyâmetin kopacağı zamana kadar mühlet tanıyacaktır.
BASAİRUL KUR’AN
Râzî’nin bu ayetle ilgili yaptığı derinlemesine açıklamalar şu ana başlıklar altında toplanır:
1. Ayetin Önceki Ayetle Münasebeti
Râzî'ye göre 115. ayette Âdem'in (a.s) unutkanlığından ve azim eksikliğinden bahsedildikten hemen sonra bu kıssanın anlatılmasının sebebi şudur: Allah Teâlâ, Âdem'in başına gelenlerin kendi bir kusuru veya kötü niyetinden değil, İblis gibi çok sinsi ve kadim bir düşmanın hilesinden kaynaklandığını beyan etmektedir. Yani bu ayet, Âdem'in (a.s) neden "azmini yitirdiğini" açıklayan arka planı sunar.
2. Secde Emrinin Mahiyeti
Râzî, meleklerin Hz. Âdem’e secdesi konusunda şu kelami tartışmaları yürütür:
İbadet mi, Saygı mı? Râzî, bu secdenin Allah'tan başkasına ibadet amacıyla olamayacağını kesin bir dille belirtir. Buradaki secde ya "Allah'a ibadet, Âdem'e doğru yönelme (kıble)" ya da "Âdem'in üstünlüğünü ikrar eden bir tazim (saygı) selamı" niteliğindedir.
Meleklerin Üstünlüğü Meselesi: Râzî bu noktada meşhur tartışmasına girer: "Melekler mi üstündür, yoksa kâmil insanlar mı?" Meleklerin bir insana secde etmekle emrolunmasını, insan nevinin (türünün) potansiyel üstünlüğüne bir delil olarak sunar.
3. Râzî, "İblis hariç" (İlla İblis) ifadesini incelerken şu hususlara değinir:
İblis Melek miydi? Râzî, İblis'in aslen meleklerden olmadığını, cinlerden olduğunu (Kehf Suresi'ne dayanarak) ancak meleklerle beraber bulunduğu için bu genel emre muhatap olduğunu savunur.
Ayette geçen "ebâ" ifadesini, İblis'in sadece secdeyi terk etmesi değil, bu emrin hikmetini sorgulayarak kibre kapılması ve Allah'ın emrine karşı bir büyüklük taslaması olarak açıklar.
4. Şeytanın Düşmanlığının İlanı
Râzî, bu ayetin devamındaki uyarılara zemin hazırladığını belirtir. Melekler itaat ederek Âdem’in yüceliğini kabul ederken, İblis’in muhalefet etmesi, onun insan nesline karşı beslediği haset ve nefretin ilk somut göstergesidir. Râzî'ye göre bu sahne, Hz. Peygamber’e ve tüm müminlere şu mesajı verir: "Size secde etmeyi reddeden ve babanızı cennetten çıkaran bir düşmana karşı uyanık olun."
Râzî sonuç olarak; bu ayet, insanın yüceliğini (secdelerle karşılanması) ve aynı zamanda en büyük tehlikesini (İblis'in bitmeyen hasedi) aynı anda hatırlatan bir "uyarı levhası" olduğunu vurgular.
TEFSİRİ KEBİR