Uluslararası Adalet Divanı, Myanmar'ın Arakan eyaletinde yaşayan Rohingya Müslümanlarına karşı soykırım suçu işlediğine hükmederek mağdurlara tazminat ödenmesine karar verdi. Karar, bir devletin yalnızca soykırımı önleme yükümlülüğünü yerine getirmediği için değil, doğrudan soykırım suçu işlediği gerekçesiyle mahkûm edilmesi bakımından mahkemenin tarihinde bir ilk olma özelliği taşıyor.
Myanmar ordusunun Rohingya Müslümanlarına yönelik kitlesel katliam, zorla yerinden etme, tecavüz ve köyleri yakma suçlamalarıyla gündeme gelen dosya, 21. yüzyılda uluslararası yargıya taşınan en önemli insan hakları davalarından biri olarak öne çıkıyor.
Dava, Myanmar sınırları içerisinde yaşanan insani bir felaket olmaktan çıkarak bir devletin başka bir devleti soykırım yapmakla suçladığı uluslararası hukuk mücadelesine dönüştü.
Rohingya Müslümanları kimdir, Myanmar neden onları hedef aldı?
Rohingya Müslümanları, tarihsel olarak Myanmar'ın batısında, Bangladeş sınırına yakın Arakan bölgesinde, günümüzde Rakhine eyaleti olarak adlandırılan topraklarda yaşayan Müslüman bir etnik azınlıktır.
Rohingya aileleri bölgede nesiller boyunca yaşamış olmasına rağmen Myanmar yönetimi onları ülkenin ulusal etnik topluluklarından biri olarak tanımayı reddetti. Yetkililer, Rohingyaların büyük bölümünü Bangladeş'ten gelmiş yasa dışı göçmenler olarak nitelendirdi.
Rohingyalara yönelik zulmün kökleri onlarca yıl öncesine uzanıyor. Ancak en önemli dönüm noktalarından biri, Myanmar'ın 1982 yılında çıkardığı Vatandaşlık Yasası oldu. Bu yasa, Rohingyaların büyük çoğunluğunun vatandaş olarak tanınmasını engelledi ve topluluk fiilen vatansız bırakıldı.
Bunun sonucunda Rohingya Müslümanları şu hak ihlalleriyle karşı karşıya kaldı:
Vatandaşlıktan ve resmî kimlik belgelerinden mahrum bırakılma.
Bölgeler arasında seyahat ve yer değiştirme özgürlüğünün kısıtlanması.
Eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimde ciddi engeller.
Bazı bölgelerde ve dönemlerde evlilik ve çocuk sahibi olma hakkına getirilen kısıtlamalar.
Topraklara ve mülklere el konulması, istihdamda ayrımcılık.
Güvenlik güçlerinin gözaltı, zorla yerinden etme ve şiddet uygulamaları.
Myanmar ordusu Rohingyalara ne yaptı? 2017 operasyonları nasıl başladı?
Myanmar ordusu, Ağustos 2017'de "temizlik operasyonları" olarak adlandırdığı geniş çaplı bir askerî harekât başlattı. Operasyonlar, sivil halka yönelik yaygın saldırıları beraberinde getirdi.
Birleşmiş Milletler ekipleri ve insan hakları kuruluşları tarafından belgelenen suçlar arasında farklı köy ve bölgelerde erkek, kadın ve çocukların da hedef alındığı kitlesel katliamlar bulunuyor.
Askerî birliklerin Rohingya kadınlarına ve kız çocuklarına yönelik tecavüz ve cinsel şiddet eylemleri gerçekleştirdiği belgelendi. Ayrıca geniş alanlar, yüzlerce köy ve konut ateşe verilerek bölge halkının mülkleri tahrip edildi ve insanların yaşadıkları topraklara geri dönme imkânları ortadan kaldırıldı.
Tanık ifadelerinde, köylere yönelik saldırılar sırasında çocuklara karşı öldürme ve ağır şiddet eylemlerinin gerçekleştirildiği de aktarıldı. Hayatta kalanlar, askerî operasyonlar sırasında insanların gözaltına alındığını, işkence gördüğünü ve zorla kaybedildiğini anlattı.
Soruşturmalar ayrıca saldırı bölgelerinden kaçmaya çalışan sivillere, Bangladeş'e giden yollar üzerinde dahi ateş açıldığını ortaya koydu.
Rohingya trajedisinin çarpıcı bilançosu
İnsan hakları kuruluşları ve uluslararası kaynakların tahminlerine göre, 2017-2018 yıllarında etnik temizlik operasyonlarının en yoğun olduğu dönemde 24 binden fazla kişi öldürüldü.
Uluslararası Adalet Divanı da Myanmar ordusunun yalnızca 2017 yılındaki operasyonlarında yaklaşık 10 bin Rohingya Müslümanının şiddet yoluyla öldürüldüğünü ortaya koyan deliller bulunduğunu belirtti.
Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği verilerine göre yerinden edilen Rohingyaların sayısı 1,3 milyonu aştı. Myanmar genelindeki ülke içinde yerinden edilmiş kişilerin toplam sayısı ise 2025 yılı sonu itibarıyla yaklaşık 3,6 milyona ulaştı.
Öne çıkan rakamlar
24.000+
2017-2018 döneminde öldürülenlere ilişkin tahmin
1,3 milyon+
Yerinden edilen Rohingya
10.000
Mahkemenin değerlendirdiği yaklaşık ölüm sayısı
3,6 milyon
Myanmar genelinde ülke içinde yerinden edilenler
Soykırım davasını neden Gambiya açtı?
Davanın uluslararası hukuk açısından dikkat çekici yönlerinden biri, davayı açan ülkenin yüz binlerce mülteciyi kabul eden Bangladeş veya Myanmar'ın komşularından biri olmaması.
Batı Afrika'da bulunan Gambiya, 2019 yılında Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi'ne dayanarak Myanmar aleyhine Uluslararası Adalet Divanı'nda dava açtı.
Sözleşme, taraf devletlere soykırım suçunu önleme ve faillerini cezalandırma yükümlülüğü getiriyor. Sözleşme'nin 9. maddesi ise soykırım nedeniyle bir devletin sorumluluğu da dâhil olmak üzere, sözleşmenin yorumlanması, uygulanması veya yerine getirilmesine ilişkin uyuşmazlıkların Uluslararası Adalet Divanı'na taşınmasına imkân tanıyor.
Gambiya ve Myanmar'ın sözleşmeye taraf olması nedeniyle Gambiya, Myanmar'ı ihlallerinden dolayı mahkeme önünde hesap vermeye çağırma hakkına sahip olduğunu savundu.
Uluslararası Adalet Divanı, 22 Temmuz 2022'de verdiği kararla Myanmar'ın ön itirazlarını reddetti ve Gambiya'nın davayı sürdürmek için hukuki yetkiye sahip olduğunu onayladı.
Bu karar, bir devletin soykırımı önlemeye ilişkin uluslararası yükümlülüklerin yerine getirilmesini talep edebilmesi için doğrudan zarara uğradığını kanıtlamasının gerekmediğini ortaya koydu.
Dava Uluslararası Adalet Divanı'nda nasıl ilerledi?
Dava, yıllar içerisinde önemli hukuki aşamalardan geçti. Sürecin kronolojisi şöyle:
1 Kasım 2019 – Gambiya davayı açtı
Gambiya, Myanmar'ın Rohingya Müslümanlarına yönelik askerî operasyonlarıyla Soykırım Sözleşmesi'ni ihlal ettiği gerekçesiyle Uluslararası Adalet Divanı'na resmî başvuruda bulundu.
10 Aralık 2019 – İlk duruşmalar yapıldı
Mahkeme, Rohingyaların korunması için geçici tedbir kararı alınması talebini görüştü. Myanmar'ı, dönemin sivil yönetim lideri Aung San Suu Kyi temsil etti. Suu Kyi soykırım suçlamalarını reddederek Gambiya'nın sunduğu tablonun eksik ve yanıltıcı olduğunu savundu. Askerî operasyonları ise silahlı saldırılara karşılık olarak nitelendirdi.
23 Ocak 2020 – Geçici tedbir kararı verildi
Mahkeme, neredeyse oy birliğiyle Myanmar'ın Rohingyalara karşı Soykırım Sözleşmesi kapsamında yasaklanan eylemleri önlemek için yetkisi dâhilindeki bütün tedbirleri almasına hükmetti.
Bu tedbirler arasında öldürmelerin ve ciddi fiziksel ya da psikolojik zararların önlenmesi, delillerin korunması ve Myanmar'ın uygulamalarına ilişkin düzenli rapor sunması yer aldı.
22 Temmuz 2022 – Myanmar'ın itirazları reddedildi
Mahkeme, Myanmar'ın ön itirazlarını reddederek Gambiya'nın davayı açmak için gerekli hukuki sıfata sahip olduğunu ve davaya bakma yetkisinin bulunduğunu teyit etti.
2023-2025 – Uluslararası destek genişledi
Dava kapsamında farklı ülkeler hukuki müdahalelerde bulundu. Gambiya ve Myanmar'ın yanı sıra 11 ülke sürece katıldı: Kanada, Danimarka, Fransa, Almanya, Hollanda, Birleşik Krallık, Maldivler, Slovenya, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Belçika ve İrlanda.
19 Kasım 2026 – Nihai karar açıklandı
Uluslararası Adalet Divanı, Myanmar'ın 2017 yılında Rakhine eyaletinin kuzeyinde gerçekleştirdiği askerî operasyonlar sırasında Rohingya Müslümanlarına karşı soykırım suçu işlediğine hükmetti.
Davanın nihai kararı
19 Kasım 2026'da açıklanan nihai kararda mahkeme, Myanmar'ın Rohingya Müslümanlarına karşı soykırım gerçekleştirdiği sonucuna vardı.
Karar, başlıca şu delillere dayandırıldı:
Binlerce Rohingya sivilinin öldürülmesi. Mahkemenin değerlendirdiği deliller yaklaşık 10 bin kişinin öldürüldüğüne işaret ediyor.
Yaygın cinsel şiddet ve tecavüz eylemleri.
Çocuklara yönelik ağır şiddet.
Askerî operasyonlardan kaçmaya çalışan Rohingyaların hedef alınması.
Köylerin ve evlerin yıkılması, halkın zorla yerinden edilmesi.
Kararın en önemli yönü, Uluslararası Adalet Divanı'nın tarihinde ilk kez bir devleti yalnızca soykırımı önleme yükümlülüğünü yerine getirmediği için değil, doğrudan soykırım suçu işlediği gerekçesiyle sorumlu tutması oldu.
Mahkemenin 2007 yılında Sırbistan hakkında verdiği kararda ise ülkenin soykırımı önleme yükümlülüğünü ihlal ettiği değerlendirilmiş, doğrudan soykırım gerçekleştirdiği sonucuna varılmamıştı.
Mahkeme Myanmar'a hangi yükümlülükleri getirdi?
Uluslararası Adalet Divanı'nın kararı Myanmar'a bir dizi yükümlülük getiriyor.
Bunlar arasında:
Soykırım eylemlerine karıştığından şüphelenilen kişilerin soruşturulması, yargılanması ve sorumlulukları kanıtlandığında cezalandırılması.
Benzer ihlallerin tekrarlanmaması için gerekli önlemlerin alınması.
Rohingyaların yaşadıkları bölgelere güvenli, gönüllü ve onurlu biçimde geri dönüşlerinin sağlanması.
Mağdurların uğradığı zararlar için tazminat ödenmesi.
Mahkeme, tazminatların miktarının ve ödeme usullerinin daha sonraki aşamalarda belirlenmesini öngördü.
Myanmar kararı uygulamak zorunda mı? Mahkemenin yaptırım gücü var mı?
Kararın tarihî önemine rağmen uygulanması ciddi güçlükler barındırıyor.
Birleşmiş Milletler'in başlıca yargı organı olan Uluslararası Adalet Divanı'nın kararları kesindir ve davanın tarafları açısından bağlayıcıdır. Ancak mahkemenin, kararlarını uygulatmak amacıyla Myanmar'a gönderebileceği uluslararası bir polis gücü veya doğrudan icra mekanizması bulunmuyor.
Birleşmiş Milletler Şartı'nın 94. maddesi, her üye devletin taraf olduğu davalarda Uluslararası Adalet Divanı kararlarına uymakla yükümlü olduğunu düzenliyor.
Bir devletin kararı uygulamaması hâlinde diğer taraf, konuyu Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ne taşıyabiliyor. Güvenlik Konseyi, kararın uygulanmamasına ilişkin tedbirleri değerlendirebiliyor.
Ancak bu tedbirlerin hayata geçirilmesi, Güvenlik Konseyi'ndeki siyasi dengelere ve özellikle beş daimi üyenin sahip olduğu veto yetkisine bağlı.
Myanmar kararı işgal rejimi İsrail hakkında açılan soykırım davasını etkileyebilir mi?
Londra'daki King's College Üniversitesi hukuk profesörü Philip Sands, Uluslararası Adalet Divanı'nın Myanmar'ı Rohingya Müslümanlarına karşı soykırım suçundan sorumlu tutmasının uluslararası hukuk açısından tarihî bir dönüm noktası olduğunu söyledi.
Sands, bu kararın soykırım suçundan yalnızca bireylerin değil, devletlerin de sorumlu tutulabileceğini ortaya koyduğunu vurguladı.
Myanmar'a karşı açılan davada Gambiya'nın hukuk ekibine danışmanlık yapan Sands, New York Times gazetesinde yayımlanan makalesinde, bir devletin soykırım gerçekleştirdiğinin mahkeme tarafından kabul edilip edilemeyeceği sorusunun artık "evet" şeklinde yanıtlandığını belirtti.
Güney Afrika'nın İsrail'e karşı açtığı soykırım davasının muhtemel sonuçlarını değerlendiren Sands, Rohingya davasında karşı oy kullanan yargıçların görüşlerinin benimsenmesi hâlinde Gazze davasının ciddi bir hukuki engelle karşılaşabileceğini ifade etti.
İşgalci İsrail'in Gazze'deki askerî operasyonlarını terörle mücadele olarak tanımladığını hatırlatan Sands, bu savunmanın soykırım kastının bulunmadığı iddiasına dayanak yapılabileceğini belirtti.
Ancak Uluslararası Adalet Divanı, Myanmar'ın isyanla mücadele gerekçesine dayanan benzer savunmasını kabul etmedi. Mahkeme, bütün deliller birlikte değerlendirildiğinde soykırım kastının mümkün olan tek mantıklı sonuç olduğu kanaatine vardı.
Bu nedenle Güney Afrika'nın Gazze'ye ilişkin davada da benzer şekilde soykırım kastının varlığını kanıtlaması gerekecek.
Sands, makalesinin sonunda mahkemenin Myanmar kararıyla baskı ve tehditlere rağmen bağımsız ve kararlı biçimde görevini yerine getirebildiğini ortaya koyduğunu belirtti. Ayrıca kararın, 1948 tarihli Soykırım Sözleşmesi'ne insanları ve toplulukları soykırımdan koruma konusunda yeniden somut bir anlam kazandırdığını vurguladı.

