Lula'nın dördüncü zaferi: Brezilya'nın dış politikası, BRICS ve Türkiye ile ilişkiler
Dr. Nilay Ökten-Kemaloğlu / Star Açık Görüş
Brezilya'da 4 Ekim'de gerçekleştirilen devlet başkanlığı seçiminin ilk turunda hiçbir adayın geçerli oyların salt çoğunluğunu elde edememesi üzerine seçim 25 Ekim'de ikinci tura taşındı. İlk turu eski Devlet Başkanı Jair Bolsonaro'nun oğlu Flávio Bolsonaro'nun gerisinde tamamlayan Luiz Inácio Lula da Silva, ikinci turda oyların yaklaşık yüzde 51,8'ini alarak rakibini geride bıraktı ve dördüncü kez devlet başkanlığına seçildi. Böylece Brezilya siyasetinde ilk kez bir aday, başkanlık seçimlerinin ilk turunu ikinci sırada tamamlamasına rağmen ikinci turda kazanmayı başardı. Seçim sonuçları, Lula'nın siyasi kariyerinde yeni bir dönemin başlangıcını oluştururken Brezilya'nın iç ve dış politika yönelimleri bakımından da önemli bir gelişme olarak öne çıktı.
Seçimin ikinci turunda Lula yaklaşık 64,3 milyon, Flávio Bolsonaro ise 59,8 milyon oy aldı. İki aday arasındaki yaklaşık 4,4 milyon oyluk fark, seçimin yalnızca geleneksel parti tabanlarının desteğiyle değil, ilk turda diğer adaylara oy veren veya sandığa gitmeyen seçmenlerin ikinci turdaki tercihleriyle de şekillendiğini gösterdi. İlk turun ardından Lula'nın kampanyası sosyal yardım programlarının devamı, asgari ücretin artırılması, istihdam olanaklarının genişletilmesi ve kamu hizmetlerinin güçlendirilmesi gibi ekonomik ve toplumsal vaatleri daha görünür hale getirdi. Kampanyanın son haftalarında dijital iletişim ağlarının, toplumsal hareketlerin ve yerel örgütlenmelerin yoğunlaştırılması da seçmen seferberliğinin önemli unsurları arasında yer aldı.
Bununla birlikte 2026 seçimlerini önceki başkanlık yarışlarından ayıran temel özelliklerden biri, ulusal egemenlik ve dış müdahale tartışmalarının seçim gündeminde kazandığı ağırlıktı. ABD Başkanı Donald Trump yönetiminin Brezilya'ya yönelik ticari baskıları ve Bolsonaro ailesiyle kurduğu siyasi yakınlık, ülkenin dış ilişkilerinin ve ulusal karar alma süreçlerinin seçim kampanyasında daha fazla tartışılmasına neden oldu. Lula, bu süreçte Brezilya'nın herhangi bir büyük gücün nüfuz alanı olarak görülemeyeceğini ve ülkenin kendi siyasi ve ekonomik geleceğine bağımsız biçimde karar vermesi gerektiğini savundu. Brezilya'nın hiçbir ülkenin arka bahçesi olmayacağı yönündeki açıklamaları, seçim kampanyasının en belirgin siyasi mesajlarından biri haline geldi.
Lula'nın ulusal egemenlik söylemi, Brezilya'nın tarihsel dış politika geleneğiyle de bağlantılıydı. Latin Amerika'da dış müdahale, ekonomik bağımlılık ve bölgesel özerklik tartışmaları uzun süredir siyasi gündemin önemli bir parçasını oluştururken Brezilya, özellikle Güney-Güney işbirliği ve çok taraflı diplomasi aracılığıyla uluslararası sistemde daha geniş bir hareket alanı elde etmeye çalıştı. Lula'nın ilk iki başkanlık döneminde güç kazanan bu yaklaşım, 2023'te yeniden iktidara gelmesinin ardından BRICS, Güney Amerika bütünleşmesi ve Küresel Güney ülkeleriyle geliştirilen ilişkiler üzerinden yeniden öne çıktı. 2026 seçimlerinde ise bu dış politika yönelimi, ulusal bağımsızlık ve ekonomik kalkınma hedefleriyle daha doğrudan ilişkilendirildi.
Beklentilerin iki temel ekseni
Seçim zaferinin ardından yaptığı açıklamalarda Brezilya'nın uluslararası siyasi ve ekonomik kararların çevresinde değil merkezinde yer alması gerektiğini vurgulayan Lula, dördüncü döneminin dış politika anlayışına ilişkin önemli mesajlar verdi. Brezilya'nın kendi teknolojisini geliştirmesi, stratejik kaynaklarını değerlendirmesi, sanayi kapasitesini güçlendirmesi ve uluslararası ekonomik ortaklıklarını çeşitlendirmesi gerektiğini savundu. Bu çerçevede Lula'nın seçim zaferi, yalnızca mevcut sosyal politikaların sürdürülmesine yönelik bir tercih olarak değil, Brezilya'nın uluslararası sistemde bağımsız ve daha etkili bir aktör olma arayışının devamı olarak da değerlendirilebilir.
Lula'nın dördüncü dönemine ilişkin beklentiler bu nedenle iki temel eksende şekilleniyor. İlkini sosyal kalkınma, gelir dağılımı, istihdam ve üretim kapasitesinin artırılmasına yönelik iç politika hedefleri oluştururken ikincisini BRICS ve Küresel Güney ile ilişkilerin geliştirilmesi, uluslararası kurumların reformu, Filistin meselesinde izlenen diplomatik çizginin sürdürülmesi ve Türkiye gibi ülkelerle stratejik işbirliğinin genişletilmesi oluşturuyor. Bu iki eksen, Lula'nın yeni dönem programında ekonomik kalkınma ile ulusal egemenliğin birbirinden bağımsız değil, birbirini tamamlayan hedefler olarak ele alındığını gösteriyor.
Lula ne vadetti?
Lula'nın dördüncü dönem vaatleri, önceki hükümetlerinde uyguladığı sosyal politikaların devamını ve Brezilya'nın üretim kapasitesini artırmaya yönelik yeni yatırımları bir araya getiriyor. Asgari ücretin enflasyonun üzerinde artırılması, düşük gelirli kesimlere yönelik sosyal desteklerin korunması, sağlık hizmetlerinin genişletilmesi ve eğitimde fırsat eşitliğinin güçlendirilmesi bu programın temel başlıkları arasında bulunuyor.
Özellikle kamu sağlık sisteminin geliştirilmesi, kanser teşhis ve tedavi hizmetlerinin yaygınlaştırılması, üniversite öğrencilerine yönelik mali desteklerin artırılması ve tam gün eğitimin genişletilmesi Lula'nın yeni dönem için açıkladığı somut hedefler arasında yer alıyor. Sosyal politikalar, Lula'nın siyasi yaklaşımında yalnızca gelir dağılımına müdahale eden araçlar değil, ekonomik kalkınmanın toplumun daha geniş kesimlerine yayılmasını sağlayacak mekanizmalar olarak görülüyor.
Bununla birlikte dördüncü dönemin dikkat çekici yönlerinden biri, ekonomik bağımsızlık hedefinin sanayi ve teknoloji politikalarıyla daha doğrudan ilişkilendirilmesi. Lula, Brezilya'nın doğal kaynaklarını yalnızca ham madde ihracatı yoluyla değerlendiren bir ekonomi olmaktan çıkarak yüksek katma değerli üretim yapabilen bir ülkeye dönüşmesini hedefliyor.
Stratejik minerallerin ülke içinde işlenmesi, savunma sanayiinin geliştirilmesi, yenilenebilir enerji yatırımlarının artırılması ve yerli yapay zekâ kapasitesinin oluşturulması bu çerçevede öne çıkıyor. Lula'nın seçim zaferinin ardından yaptığı konuşmada Brezilya'nın Amerikan veya Çin teknolojilerine bağımlı kalmak yerine kendi yapay zekâ altyapısını geliştirmesi gerektiğini vurgulaması, ekonomik bağımsızlık anlayışının teknoloji alanına da taşındığını gösteriyor.
Bu yaklaşım, Brezilya'nın uluslararası ekonomiye katılımını azaltmayı değil, küresel üretim ve ticaret ilişkilerinde daha fazla karar alma gücüne sahip olmasını amaçlıyor. Dolayısıyla Lula'nın dördüncü döneminde sosyal kalkınma ile sanayi ve teknoloji politikalarının birbirini tamamlayan iki öncelik olarak öne çıkması bekleniyor.
Brezilya hiçbir ülkenin arka bahçesi olmayacak
Lula'nın seçim kampanyasının en belirgin siyasi mesajlarından biri, Brezilya'nın dış müdahalelere karşı kendi kararlarını alma hakkını savunmasıydı. ABD Başkanı Donald Trump yönetiminin Brezilya ürünlerine yönelik gümrük vergileri ve Bolsonaro ailesine verdiği siyasi destek, bu tartışmayı daha görünür hale getirdi.
Lula, Brezilya'nın hiçbir büyük gücün nüfuz alanı olarak değerlendirilemeyeceğini ve uluslararası ilişkilerini kendi ulusal çıkarları doğrultusunda belirleyeceğini savundu. Seçim zaferinin ardından destekçilerinin Brezilya Bağımsızlık Marşı'nı söylemesini istemesi de bu siyasi mesajın sembolik bir devamı oldu.
Bu söylemin tarihsel bir arka planı bulunuyor. Latin Amerika, uzun yıllar boyunca ABD'nin bölgesel nüfuz politikalarının ve dış ekonomik bağımlılık tartışmalarının merkezinde yer aldı. Brezilya ise özellikle yirminci yüzyılın ikinci yarısından itibaren farklı dönemlerde bağımsız dış politika, ulusal kalkınma ve uluslararası ortaklıkların çeşitlendirilmesi arayışlarını gündeme taşıdı.
Lula'nın dış politika anlayışı da bu tarihsel birikimle ilişkilendirilebilir. İlk iki başkanlık döneminde Güney Amerika bütünleşmesini, Güney-Güney işbirliğini ve gelişmekte olan ülkelerin uluslararası kurumlardaki temsilini öne çıkaran Lula, dördüncü döneminde benzer hedefleri değişen küresel koşullar altında sürdürmeyi amaçlıyor.
Buradaki temel mesele, Brezilya'nın herhangi bir büyük güçle ilişkilerini sonlandırması değil, bu ilişkilerin ülkenin siyasi ve ekonomik tercihlerini belirleyen bir bağımlılık ilişkisine dönüşmesini önlemek. Lula'nın ulusal egemenlik vurgusu, bu açıdan yalnızca seçim kampanyasına özgü bir söylem değil, Brezilya'nın uluslararası konumuna ilişkin daha kapsamlı bir siyasi yaklaşımın parçası.
BRICS ve çok kutuplu dünya arayışı
Lula'nın dördüncü döneminde BRICS'in Brezilya dış politikasındaki önemini koruması bekleniyor. Brezilya, Rusya, Hindistan ve Çin ile birlikte BRICS'in kurucu üyelerinden biri olarak gelişmekte olan ekonomilerin uluslararası sistemde daha fazla temsil edilmesini uzun süredir savunuyor.
Lula'nın yeni dönem programında BRICS ve Küresel Güney ülkeleriyle ilişkilerin derinleştirilmesi, uluslararası ekonomik kurumların reformu ve ticarette yerel para birimlerinin kullanımının artırılması dikkat çekiyor. Özellikle uluslararası ticaretin tek bir para birimine aşırı bağımlı olmasının yarattığı kırılganlıkların azaltılması, Brezilya'nın ekonomik özerklik arayışıyla doğrudan ilişkili.
Bu çerçevede BRICS, yalnızca ekonomik büyüklükleri bir araya getiren bir platform olarak değil, uluslararası finansal ve siyasi karar alma mekanizmalarında daha dengeli bir temsil talep eden ülkelerin işbirliği alanı olarak değerlendiriliyor.
Brezilya açısından BRICS'in önemi, uluslararası ilişkilerde farklı ortaklıklar geliştirebilme kapasitesini artırmasında yatıyor. Yeni Kalkınma Bankası aracılığıyla altyapı ve kalkınma projelerine finansman sağlanması, ticaretin çeşitlendirilmesi ve uluslararası finansal kurumların reformunun gündemde tutulması bu yaklaşımın somut boyutlarını oluşturuyor.
Lula'nın savunduğu çok kutupluluk, uluslararası sistemde tek bir güç merkezinin belirleyici olduğu yapıya karşı daha geniş bir karar alma ve temsil alanı oluşturulması talebine dayanıyor. Brezilya'nın bu süreçteki hedefi ise yalnızca BRICS içinde yer almak değil, kendi bölgesel ağırlığını ve diplomatik kapasitesini kullanarak uluslararası gündemin şekillenmesinde daha etkin rol üstlenmek.
Bununla birlikte BRICS üyelerinin farklı ekonomik ve siyasi önceliklere sahip olması, ortak hedeflerin uygulanmasında müzakereleri gerekli kılıyor. Lula'nın dördüncü döneminde Brezilya'nın bu farklılıklar arasında işbirliği alanlarını genişletmeye yönelik diplomatik girişimleri önem kazanacaktır.
Filistin meselesi ve Brezilya'nın uluslararası hukuk yaklaşımı
Filistin meselesi, Lula'nın dış politikasında ulusal egemenlik, halkların kendi kaderini tayin hakkı ve uluslararası hukuk ilkelerinin öne çıktığı başlıklardan biri olmaya devam ediyor.
Lula, İsrail'in Gazze'deki askeri operasyonlarını sert biçimde eleştirirken Filistin halkının bağımsız bir devlete sahip olma hakkını savundu. Brezilya'nın Filistin devletine desteği yeni bir politika olmamakla birlikte, Lula yönetiminde bu konudaki diplomatik açıklamalar ve uluslararası girişimler daha görünür hale geldi.
Brezilya'nın yaklaşımında Filistin meselesi yalnızca Orta Doğu'daki bölgesel bir anlaşmazlık olarak değil, uluslararası hukuk kurallarının uygulanması ve halkların siyasi egemenliği açısından da ele alınıyor. Lula'nın Gazze'deki gelişmelere ilişkin açıklamaları, uluslararası kurumların çatışmaları önleme ve sivilleri koruma sorumluluğuna yönelik eleştirilerini de içeriyor.
Dördüncü dönemde Brezilya'nın Birleşmiş Milletler başta olmak üzere çok taraflı platformlarda Filistin devletinin tanınması, insani yardımların ulaştırılması ve siyasi çözüm girişimlerinin desteklenmesi yönündeki tutumunu sürdürmesi beklenebilir.
BRICS bünyesinde Filistin meselesine ilişkin ortak diplomatik açıklamaların geliştirilmesi de Brezilya'nın bu alandaki uluslararası girişimlerine ek bir zemin sağlayabilir. Ancak bu girişimlerin kapsamı, üye ülkelerin ortak kararları ve bölgesel gelişmeler doğrultusunda şekillenecektir.
Türkiye - Brezilya ilişkilerinde stratejik işbirliği imkânları
Lula'nın dördüncü dönemi, Türkiye ile Brezilya arasındaki ilişkiler bakımından da yeni işbirliği alanlarının değerlendirilmesine imkân tanıyor. İki ülke arasındaki ilişkilerin önemli özelliklerinden biri, farklı coğrafyalarda bulunmalarına rağmen uluslararası sistemde daha fazla söz sahibi olma ve ekonomik ortaklıklarını çeşitlendirme yönündeki arayışlarıdır.
Türkiye ile Brezilya arasında 2010 yılında stratejik ortaklık düzeyine taşınan ilişkiler, son yıllarda savunma sanayii, ticaret ve diplomatik temaslar üzerinden gelişmeye devam etti. Ağustos 2026'da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Lula arasında gerçekleştirilen telefon görüşmesi, bu işbirliğinin somut alanlarını ortaya koydu.
Görüşmede savunma sanayii alanındaki ortaklıkların geliştirilmesi, Brezilya'dan Türkiye'ye bir heyet gönderilmesi ve ikili ilişkilerin derinleştirilmesi amacıyla stratejik düzeyde yeni bir mekanizma oluşturulması gündeme geldi. İki ülke parlamentolarının savunma sanayii işbirliği anlaşmasını onaylamış olması da bu alandaki ilişkilerin kurumsal temelini güçlendiren gelişmeler arasında yer alıyor.
Savunma sanayii işbirliği, yalnızca ticari ilişkilerin genişletilmesi açısından değil, iki ülkenin teknolojik kapasitesini geliştirmesi ve stratejik sektörlerde uluslararası ortaklıklarını çeşitlendirmesi bakımından da önem taşıyor.
Türkiye ve Brezilya arasında Filistin meselesinde ortaya çıkan diplomatik görüş yakınlığı da ilişkilerin bir diğer boyutunu oluşturuyor. Cumhurbaşkanı Erdoğan ve Lula'nın Gazze'deki insani durum, uluslararası hukuk ve siyasi çözüm arayışları konusundaki açıklamaları, iki ülkenin uluslararası platformlarda diyalog geliştirebileceği alanlara işaret ediyor.
Bunun yanında Türkiye'nin 2026 yılında Antalya'da ev sahipliği yapacağı COP31 toplantısı, iklim diplomasisi ve sürdürülebilir kalkınma alanlarında yeni temaslar için fırsat sunuyor. Lula'nın zirveye katılımını teyit etmesi, Türkiye-Brezilya ilişkilerinin çevre ve enerji politikaları boyutunun da gündeme gelebileceğini gösteriyor.
Brezilya'nın BRICS içindeki konumu ile Türkiye'nin farklı bölgesel ve uluslararası platformlarda yürüttüğü diplomasi birlikte değerlendirildiğinde, iki ülke arasındaki işbirliğinin yalnızca ikili ilişkilerle sınırlı kalmayan bir potansiyele sahip olduğu görülüyor. Ancak bu potansiyelin somut sonuçlara dönüşmesi, ekonomik projelerin geliştirilmesine, kurumsal temasların sürekliliğine ve karşılıklı siyasi iradeye bağlı olacak.
Lula'nın dördüncü döneminde Brezilya'yı ne bekliyor?
Lula'nın dördüncü başkanlık dönemi, Brezilya'nın iç politikadaki sosyal kalkınma hedefleri ile dış politikadaki bağımsızlık arayışını birlikte yürütmeye çalışacağı bir dönem olacak. Seçim kampanyasında açıklanan sosyal politikaların uygulanması, sanayi ve teknoloji yatırımlarının geliştirilmesi ve stratejik sektörlerde ulusal kapasitenin artırılması, bu yaklaşımın ekonomik boyutunu oluşturuyor.
Dış politikada ise BRICS ile işbirliğinin derinleştirilmesi, Güney Amerika bütünleşmesinin desteklenmesi, Filistin meselesinde uluslararası hukuk temelindeki tutumun sürdürülmesi ve Türkiye gibi ülkelerle ortaklıkların geliştirilmesi öne çıkıyor.
Lula'nın seçim zaferi sonrasında yaptığı açıklamalarda Brezilya'nın uluslararası kararların çevresinde değil merkezinde yer alması gerektiğini vurgulaması, dördüncü döneminin temel siyasi hedefini de özetliyor.
Brezilya'nın önündeki mesele yalnızca hangi ülkelerle ekonomik ve diplomatik ilişkilerini geliştireceği değil, bu ilişkileri kendi kalkınma hedefleri ve ulusal egemenliği doğrultusunda nasıl şekillendireceğidir. Lula'nın dördüncü dönemi de bu açıdan Brezilya'nın uluslararası sistemde bağımsız bir aktör olarak hareket etme kapasitesinin değerlendirileceği yeni bir aşama olacaktır.
