Dediler ki: 'Bize gerçeği mi getirdin, yoksa sen bizimle eğlenenlerden misin?'

“Dediler ki: 'Bize gerçeği mi getirdin, yoksa sen bizimle eğlenenlerden misin?'” (Enbiya: 55)

Tam tercümesi şöyle olabilir: "Sen bize Hakkı mı getirdin, yoksa bizimle eğleniyor musun?" Kendi inançlarının doğruluğundan o derece emindiler ki, bunların yanlış olduğunun söylenmesinin ciddi olabileceğini hayal bile edemiyorlardı.

İyice düşünmediğinden, gerekli araştırmayı yapmadığından inancının dayanaklarına güvenmeyen, bu yüzden sarsılmış bir inanca sahip birinin soracağı bir sorudur bu. Bununla beraber, kuruntulara dayalı geleneklerin etkisi ile düşünsel ve ruhsal olarak donuklaşmış biridir bu adam. Hangi sözlerin gerçek olduğunu bilmiyor çünkü. İbadet kesin bir bilgiye dayanır, hiçbir kanıta dayanmayan asılsız kuruntulara değil. İşte aklın ve vicdanın dengeli, kesin ve açık kararlar vermesini sağlayan tevhidi inanç sistemine uymayanlar böyle bir bataklık içinde yüzerler.

Ama İbrahim Rabb’ine kesinlikle inanmaktadır, O’na bağlıdır ve O’nu biliyor. Bu bilgi ve inanç aklında ve belleğinde somutlaşmıştır. Bunu inanan ve inandığına güvenen bir mü’minin üslubu ile ifade etmektedir.

FİZİLALİL KUR’AN

Râzî’nin bu ayetle ilgili yaptığı tahliller şöyle özetlenebilir:

1. Kavmin Şaşkınlığı ve Ciddiyet Arayışı

Râzî’ye göre, Hz. İbrahim’in kavmi o güne kadar atalarından gördükleri putperestlik inancını mutlak bir hakikat olarak kabul etmişlerdi. Birisinin çıkıp bunu bu kadar doğrudan ve sarsıcı bir şekilde sorgulayabileceğini hiç düşünmemişlerdi.

Hz. İbrahim'in bu çıkışı karşısında iki ihtimal arasında kaldılar:

Birinci İhtimal: İbrahim gerçekten ciddi bir iddiada bulunuyor ve onların inançlarının tamamen batıl olduğunu söylüyor.

İkinci İhtimal: İbrahim bunu ciddi olarak söylemiyor, sadece gençliğin verdiği bir hırçınlıkla onlarla eğleniyor, şaka yapıyor veya alay ediyor.

İşte bu yüzden, "Bize gerçeği (hakikati) mi getirdin, yoksa şaka mı yapıyorsun?" diye sordular. Amaçları, Hz. İbrahim’in sözlerindeki kararlılık ve ciddiyet derecesini ölçmekti.

2- ​Râzî, ayette geçen "lâ'ibîn" (oynayanlar/eğlenenler) kelimesi üzerinde durur. Tefsîr-i Kebîr'de bu kavramlar kelâmî bir boyutta incelenir:

Hak (Gerçek): Sabit, faydalı, akla ve delile uygun olan şeydir. Hz. İbrahim’in davet ettiği tevhid inancı "hak"tır.

Lâ'ib (Oyun/Eğlence): Belirli ve doğru bir amacı olmayan, geçici, faydasız ve ciddiyetten uzak davranıştır.

Kavmi, putlara tapınmayı o kadar büyük ve dokunulmaz bir "hakikat" olarak görüyordu ki, buna karşı çıkan birinin ancak "akli bir hafiflik" (oyun/şaka) içinde olabileceğini düşündüler. Râzî, onların bu sorusunun aslında kendi cehaletlerini ve taklitçiliklerini nasıl bir "kesin inanç" haline getirdiklerinin göstergesi olduğunu belirtir.

3. Delil Karşısında Taklitçiliğin Çaresizliği

Fahruddin er-Râzî, bu ayetin tefsirinde taklitçilik (taklid) ile tahkik (delile dayalı bilgi) arasındaki çatışmaya dikkat çeker:

Kavim, atalarının yolunu körü körüne takip ettiği için (taklit), Hz. İbrahim’in aklî ve fıtrî sorusu karşısında verecek mantıklı bir cevap bulamamıştır.

Cevap veremedikleri için konuyu saptırmaya çalışmış ve İbrahim’in niyetini sorgulamışlardır: "Bizimle eğleniyor musun?"

Râzî'ye göre bu soru, batıl üzere olanların, hakikat ve aklî delil karşısında sıkıştıklarında başvurdukları klasik bir savunma mekanizmasıdır. Muhatabın iddiasını çürütemediklerinde, onun ciddiyetini veya niyetini tartışmaya açarlar.

Özetle (Râzî'nin Bakış Açısıyla Hikmet)

Tefsîr-i Kebîr'e göre Enbiyâ 55. ayet, hurafe ve taklide dayalı bir inancın, aklî bir sorgulama karşısında yaşadığı ilk sarsıntıyı ve bocalamayı tasvir eder. Kavim, Hz. İbrahim’in sorusundaki mantığı çürütemediği için onun şahsına ve niyetine yönelmiş; Hz. İbrahim ise bir sonraki ayette (Enbiyâ, 56) "Hayır, sizin Rabbiniz göklerin ve yerin Rabbidir..." diyerek son derece ciddi, kararlı ve delilli bir şekilde tevhid inancını yüzlerine haykırmıştır.

TEFSİRİ KEBİR