Pakistan’ın Afgan mülteci politikası ve son kararı

Pakistan’ın Afgan Mülteci Politikası ve Son Kararı

Muhammed Musa / Fokus+

Pakistan hükümeti, ülkede geçerli vizesi olmadan yaşayan Afgan vatandaşlarının 10 Temmuz’dan itibaren derhal gözaltına alınmasına karar verdi.

Pakistan İçişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan genelgede, eyalet yönetimleri, İslamabad Başkent Bölgesi (ICT) idaresi ile Gilgit-Baltistan ve Azad Keşmir yönetimlerine, geçerli vizesi bulunmayan tüm Afgan vatandaşlarının 10 Temmuz’dan itibaren tespit edilir edilmez gözaltına alınması talimatı verildi.

Söz konusu karar, 1 Haziran’da düzenlenen Yasa Dışı Yabancıların Geri Gönderilmesi Planı (Illegal Foreigners Repatriation Plan-IFRP) değerlendirme toplantısında alınan kararların devamı niteliğinde.

Toplantıda, vize süresi dolanlar da dahil olmak üzere Afgan vatandaşlarının ülkelerine geri gönderilmesi ve sınır dışı edilmesi sürecinin hızlandırılması kararlaştırılmıştı.

Pakistan’daki Afgan mültecilerin geçmişi

Afganistan, son yarım yüzyılda dünyanın en büyük mülteci krizlerinden birine sahne oldu.

1978’deki komünist Saur Devrimi ve ardından Aralık 1979’da gerçekleşen Sovyet işgali nedeniyle Afganistan şiddet ve siyasi baskıyla karşı karşıya kaldı. Bunun sonucunda milyonlarca Afgan ülkesini terk etti.

1980’lerin ortalarında ise yaklaşık 5 milyon Afgan yerinden edilirken, bunların büyük bölümü Pakistan ve İran’a sığındı.

O dönemde Pakistan’da özellikle Hayber Pahtunhva ve Belucistan eyaletlerinde 3 milyondan fazla Afgan mülteci bulunuyordu.

Sovyetler Birliği’nin 1989’da Afganistan’dan çekilmesi ve mücahitlerin Nisan 1992’de Kabil’i ele geçirip cumhurbaşkanı Necibullah’ı öldürmesi sonucu komünist hükümetin çöküşüyle Afganistan acımasız bir iç savaşa sürüklendi.

Süregelen çatışmanın sonucu olarak birçok mülteci evlerine dönemedi.

2001 yılında ABD öncülüğündeki müdahalenin ardından ise Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR), dünyanın en büyük gönüllü geri dönüş programlarından birini başlattı.

2002’den bu yana UNHCR desteğiyle 4,7 milyondan fazla Afgan, gönüllü olarak Pakistan’dan ülkesine döndü.

Aynı zamanda Pakistan, 2005 yılında kayıtlı Afgan mültecilerin hukuki statüsünü düzenlemek amacıyla "Kayıt Belgesi" (Proof of Registration-PoR) uygulamasını hayata geçirdi.

2021’de Taliban hükümetinin geri dönüşü

Taliban’ın Ağustos 2021’de yeniden iktidara gelmesi, Afganların komşu ülkelere sığınma arayışında yeni bir dalgaya yol açtı.

UNHCR verilerine göre Pakistan hükümeti, bu süreçte yaklaşık 600 bin Afgan’ın ülkeye giriş yaptığını tahmin ediyor.

Pakistan, 2023 sonlarından itibaren Yasa Dışı Yabancıların Geri Gönderilmesi Planı’nı uygulamaya koyarak, önce belgesiz göçmenleri, ardından Afgan Vatandaş Kartı (ACC) sahiplerini ve son aşamada PoR kartı bulunan Afganların sınır dışı edilmesini içeren üç aşamalı sınır dışı sürecini başlattı.

İnsan Hakları İzleme Örgütü’ne (Human Rights Watch) göre, Ekim 2023’te başlayan sınır dışı ve zorla geri gönderme dalgası sonucunda İran ve Pakistan’dan 5,4 milyondan fazla Afgan, Afganistan’a dönmek zorunda kaldı.

Ekim 2025'te Pakistan ile Afganistan arasında yaşanan çatışmaların ardından ise sınır kamplarında tutulan veya Afganistan’a geçiş yapan mültecilere yönelik hizmetler, uluslararası yardım kuruluşlarının finansman yetersizliği nedeniyle faaliyetlerini azaltması sonucu önemli ölçüde geriledi.

Pakistan İçişleri Bakanlığı ile Afgan Mülteciler Başkomiserliği verilerine göre, 2025 yılı boyunca toplam 1 milyon 155 bin 221 Afgan vatandaşı sınır dışı edildi.

Bunlar, 163 bin 429’u Kayıt Belgesi (PoR) sahibi, 74 bin 943’ü Afgan Vatandaş Kartı (ACC) sahibi, 509 bin 671’i belgesiz göçmen, 407 bin 178’i ise gönüllü olarak ülkesine dönen kişilerden oluşuyor.

Mevcut durum

Yeni talimat kapsamında İçişleri Bakanlığı, eyaletlerin genel sekreterlerine, kaymakamlıklar, ilçe yönetimleri, polis teşkilatları ve diğer kolluk kuvvetlerine gerekli talimatların verilmesini isteyerek, uygulamanın ülke genelinde eksiksiz ve eş zamanlı şekilde yürütülmesi talimatı verdi.

Bakanlığın genelgesinde, “10 Temmuz 2026 tarihinden itibaren Pakistan’da geçerli vizesi olmadan bulunan her Afgan vatandaşı derhal gözaltına alınacaktır” ifadelerine yer verildi.

Genelgeye göre, eyalet yönetimleri ayrıca 11 Temmuz’dan itibaren her gün İçişleri Bakanlığı’na rapor sunacak.

Raporlarda tespit edilen vizesiz Afganların sayısı, haklarında yapılan işlemler ve mevcut durumlarına ilişkin bilgiler yer alacak.

Söz konusu talimat, eyalet emniyet müdürlükleri, İslamabad Polisi, Ulusal Veri Tabanı ve Kayıt Kurumu (NADRA), Ulusal Eylem Planı Koordinatörlüğü ve diğer ilgili kurumlara da gönderildi.